2) EMS’de frekanslar “1 hertzin altından, 10²⁵ hertzin üzerine kadar” değişir. Dalga boyları ise bir atom çekirdeğinin büyüklüğünün bir kısmından, binlerce km’ye kadar değişir. Frekans ile dalga boyu ters orantılıdır, yani düşük frekans, uzun dalga boyuna, yüksek frekans, kısa dalga boyuna sahiptir.

3) “Hertz (Hz), saniyede bir olaya (veya döngüye) eş değer frekans birimidir.”

4) “Frekans, birim zaman başına yinelenen bir olayın oluşum sayısıdır.”

5) “Fizikte dalga boyu, -periyodik bir dalganın uzaysal periyodu olup- dalganın şeklinin tekrarlandığı mesafedir.” [Tepe-çukur olarak gösterilen şekil(ler), sadece matematiksel bir -sözde- gösterimdir.]

6) “Foton enerjisi, tek bir fotonun taşıdığı enerjidir.”

7) Elektromanyetik dalgaların (EMD) oluşumu, madde ile etkileşimi vs. farklı özelliklere sahiptir.

8) “Uzun dalga boyları için bilinen bir sınır yoktur, kısa dalga boyu sınırının ise Planck uzunluğu civarında olduğu düşünülmektedir.”. Yani EMD’lerin (ışığın) çeşitliliği sonsuzdur.

9) “Fizikte radyasyon, enerjinin uzayda veya maddi bir ortamda dalgalar veya parçacıklar şeklinde yayılması veya iletilmesidir.”

10) “Elektromanyetik radyasyon (EMR), elektromanyetik enerji taşıyan, uzayda yayılan elektromanyetik (EM) alanın dalgalarından oluşur.”

11) “EMR, elektrik ve manyetik alanların senkronize salınımları olan EM dalgalardan oluşur.”

12) EMD’ler boşlukta ışık hızında hareket eder.

13) “EMD’ler, hızlanan elektrik yüklü parçacıklar tarafından yayılır ve bu dalgalar daha sonra diğer yüklü parçacıklarla etkileşerek üzerlerine kuvvet uygulayabilir.”

14) Elektromanyetik alanın kuantumu olan, “sıfır durgun kütleli, yüksüz temel parçacıklar olan fotonlar” “tüm elektromanyetik etkileşimlerden sorumlu”dur.

15) “Kuantum elektrodinamiği, EMR’nin madde ile atomik düzeyde nasıl etkileştiğinin” kuramıdır.

16) “Tek bir gama ışını fotonu, tek bir görünür ışık fotonundan ∼100.000 kat daha fazla enerji taşıyabilir.”

17) Bir EMD, parçacığı veya dalgası fotonlar olan, ışık hızında hareket eden, elektrik ve manyetik alanının durmadan birbirine dönüştüğü, birbirini ürettiği, bu ikisinin bir durumun (yani elektromanyetikliğin) farklı görünümü olduğu ama bir olduğu, kuantumu foton olup elektromanyetik alan şeklinde ilerleyip yani bunların hepsinin aynı bir sistem olduğu bir enerjidir EMD.

18) Işık, elektrik ve manyetizmanın bir birleşimidir.

19) “EMD’ler yansıyabilir, kırılabilir ve birbirleriyle etkileşime girebilir.”

20) “Işık, sonuçta ortaya çıkan dalgayı oluşturan birden fazla frekansa sahiptir.”

21) Işığın frekansı artarsa enerjisi de artar.

22) “Bir foton bir atom tarafından absorbe edildiğinde [emildiğinde, soğurulduğunda (TDK, GTS)], atomu uyarır ve (ortalama olarak çekirdekten daha uzakta olan) bir elektronu daha yüksek bir enerji düzeyine yükseltir [sıçratır, -bir anda orada belirir-]. Uyarılmış bir molekül veya atomdaki bir elektron, daha düşük bir enerji seviyesine indiğinde, enerji farkına karşılık gelen bir frekansta bir ışık fotonu yayar. Atomlardaki elektronların enerji seviyeleri ayrı olduğundan her element ve her molekül kendi karakteristik frekanslarını yayar ve emer.”. Görünür ışık olan renkler de böyle oluşur. Aslında atom altı parçacıklar, atomlar renksizdir. Yani tüm gördüklerimizi elektrona borçluyuz, çünkü ışığın kendisi de renksizdir, bir şeye çarpmayan ışık görünmezdir. Söyleyebilirim ki görünmez bir şeyin, her şeyi görünür yapması da ilginçtir.

23) “Yüklü bir parçacığın dalga paketi [dalgası, alanı] salındığında [uyarıldığında] veya başka bir şekilde hızlandığında elektromanyetik radyasyon üretilir.”

24) Elektromanyetik spektrumda (EMS) bölgeler, düşük frekanstan yükseğe doğru şöyle sıralanır: radyo dalgaları, mikrodalgalar, kızılötesi, görünür ışık, ultraviyole (morötesi), X-ışınları ve gama ışınları. Yanı sıra bu bölgeler “arasında kesin olarak tanımlanmış sınırlar yoktur”.

25) Aşırı ultraviyole, X-ışınları ve gama ışınları bir atomdan elektronlarını kopartabilecek güçtedir.

26) Elektromanyetik dalgaların hepsi evrende doğal olarak oluşmaktadır, yanı sıra insanlar (uç koşullar ve ekstrem durumlar hariç olmak üzere), üstte bahsi geçen bölgelerdeki dalgaların hepsini yapay olarak da üretebilir.

27) 380-750 nanometre (nm) dalga boyu ve 400-790 terahertz (THz) frekans aralığındaki görünür ışık, insan gözünün duyarlı “olduğu, EM spektrumun bir parçasıdır. Görünür ışık (ve yakın kızılötesi ışık) tipik olarak bir enerji seviyesinden diğerine hareket eden moleküllerdeki ve atomlardaki elektronlar tarafından emilir ve yayılır.” Görünür ışık, “elektromanyetik spektrumun çok küçük bir kısmıdır” (%2 civarı). Yani ışığın sadece %2’sini görecek şekilde evrimleşmişiz. Buna da renkler demişiz.

28) “EM spektrumun görünür bölgesinde bir frekansa sahip radyasyon, bir nesneden, örneğin bir meyve kâsesinden yansır ve ardından göze çarparsa bu, sahnenin görsel olarak algılanmasıyla sonuçlanır. Beynin görsel sistemi, yansıyan çok sayıda farklı frekansı” ilgili tonlarda işler ve insanlar bir kâse meyve algılar. EMS’deki tüm dalgalar bilgi taşır, insan, gözü-beyni ile görünür ışıktaki bilgiyi doğrudan algılar, bunun dışındaki dalgalardaki bilgileri doğrudan algılayamaz, dolaylı anlayabilir.

29) Görünür ışık (görünür spektrum ya da tayf), “elektromanyetik spektrumun insan gözüyle görülebilen kısmıdır”. “Frekans açısından bu, 400-790 terahertz civarındaki bir banda karşılık gelir. Bu sınırlar kesin olarak tanımlanmamıştır ve kişiden kişiye değişebilir. Optimal [“en uygun” (TDK, GTS)] [farklı] koşullar altında, insan algısının bu sınırları 310 nm’ye (morötesi) ve 1100 nm’ye (kızılötesine yakın) kadar uzanabilir.”. Bazı hayvanlar kızılötesi ışığı deneyimleyebilir-görebilir. “Birçok canlı türü, insanın ‘görünür spektrumunun’ dışındaki frekanslarda ışığı görebilir. Arılar ve diğer birçok böcek, çiçeklerde nektar bulmalarına yardımcı olan ultraviyole ışığı algılayabilir.”, “Kuşlar da ultraviyoleyi (300-400 nm) görebilir ve bazılarının tüylerinde yalnızca ultraviyole aralığında görülebilen cinsiyete bağlı işaretler bulunur.”. Bazı yılanlar, bazı avlarının savunmasız vücut kısımlarını, “5-30 mikrometre arasındaki dalga boylarındaki” ısıyı, görebilir organı ile algılayabilir ve etrafındaki sıcak cisimleri de fark edebilir.

30) Bir renkten bir renge geçişte kesin bir sınır yoktur.^[1]

Şimdi atom çekirdeği ile elektronlar arasındaki etkileşim olan (4 temel kuvvetten biri olan) elektromanyetik kuvvete değineceğiz, ama bu, üstte -maddeler hâlinde- bahsettiğimiz elektromanyetik duruma benzememektedir.

“Kuantum elektrodinamiğinde tüm elektromanyetik alanlar fotonlarla ilişkilidir ve yüklü parçacıklar arasındaki etkileşim [yani proton artı, dolayısıyla atom çekirdeği de artı, elektron ise eksi yüklü olup bunlar -yani protonlar ile elektronlar- arasındaki etkileşim], yüklü bir parçacık sanal bir foton yaydığında ve daha sonra başka bir yüklü parçacık tarafından emildiğinde [soğurulduğunda, absorbe edildiğinde (TDK, GTS)] meydana gelir. Foton sanal bir foton olmalıdır, çünkü gerçek bir fotonun emisyonu [çıkarılması (TDK, GTS)] enerji ve momentum korunumunu ihlal eder. Örneğin, başlangıçta normal bir elektron bir foton yayarsa son durum bir elektron ve zıt yönlerde hareket eden bir fotondan oluşacaktır, bu, zorunlu olarak ilk normal elektrondan daha fazla enerjiye sahip olan bir” durumdur.

“Ancak Belirsizlik ilkesi bir çelişkiyi engeller. Belirsizlik bağıntısı, ΔExΔt ∼ ћ, bir sistemi yalnızca Δt zaman aralığı için gözlemlersek, sistemin enerjisini bir belirsizlik ΔE içinde olduğundan daha iyi bilmemizin hiçbir yolu olmadığını söyler. Böylece foton, Δt ∼ ћ/ΔE zaman aralığı için ΔE enerjisine sahip olabilir, [böylece de] enerji korunumunun ihlal edilip edilmediğini kimse bilemez. Foton yeterince hızlı geri emildiği sürece, ölçülebilir bir enerji korunumu ihlali yoktur. Foton[un] yeniden emilmesi gerektiğinden ve algılanamadığından buna sanal foton denir. Bu sanal foton değişiminin etkisinin bir QFT [Kuantum Alan kuramı] hesaplaması, olağan Coulomb kuvvetine yol açar. [Yani] Benzer yükler iter ve farklı yükler çeker.” (Δ işareti, yanındaki ne ise farkı belirtir, bizim formülde E₂-E₁ ve t₂-t₁dir. E, enerjidir. t, süredir. ћ, indirgenmiş Planck sabitidir, ћ=h/(2π). h, Planck sabitidir, tam değeri vardır, h=6,62607015×10^-34 J⋅sn. π, pi sayısıdır, π=3,141592… Bunların detaylı anlatımına ilerleyen kısımlarda değineceğiz. Şimdi devam edelim.) [Max Karl E. L. Planck (1858-1947)]

“Δt ∼ ћ/ΔE zamanı için sanal bir foton var olabilir. Bir foton için dalga boyu keyfî olarak büyük ve dolayısıyla enerji keyfî olarak küçük olabileceğinden, ΔE → 0, Δt → sonsuz olabilir. Sanal foton sonsuz bir aralığa sahip olabilir.”

“Bu sanal fotonlar doğrudan gözlemlenemese de gözlemlenebilir olayların olasılıklarına ölçülebilir bir şekilde katkıda bulunurlar. Ancak bazı hesaplamalar sonsuzluğa götürebilir. Matematiksel tutarsızlıklardan kaçınmak ve fiziksel olmayan sonuçları düzeltmek için yeniden normalleştirme tekniği kullanılır. Örneğin etkin elektron kütlesi, sanal fotonların enerji katkıları dâhil edilerek değiştirilir. Yeniden normalleştirme, bilinen fizik ilkelerini ihlal etmeden etkin kütlenin gözlemlenen kütleye eşit olarak ayarlanmasına izin verir. Genel olarak yeniden normalleştirme, bilinen fizik ilkelerini ihlal etmeden, sonsuzlukları mevcut serbest parametrelere emerek kuramdan sonsuzlukları kaldırabilir.” (Burada etkin kütle dediği şey, elektronun -ya da bir parçacığın- Higgs’ten aldığı kütledir -normalde parçacıkların kendilerine ait kütleleri yoktur-, bunun dışında -üstte bahsettiğimiz üzere- elektronun kütlesi 0 -sıfır- da olabilir, sonsuz kütleli de olabilir, bu paragraftan anlamınız gereken budur. Higgs’in detaylı anlatımına ilerleyen kısımlarda değineceğiz.).^[2]

Elektromanyetik kuvvet, atom çekirdeği ile elektronları bir arada tutar, molekülleri oluşturan atomları ve molekülleri bir arada tutar. “Elektromanyetik kuvvet, komşu atomların elektronları arasındaki etkileşimlerden kaynaklanan tüm kimyasal süreçleri yönetir.” [Atomlar (elementler) enerjisel olarak daha kararlı bir hale gelebilmek için elektronlarını ortaklaşa kullanarak molekülleri (yani kimyasal bağları) oluştururlar. Tüm bağlar kuantumla açıklanır, yani moleküllerin oluşması kuantumsal bir olaydır (kavramdır).]^[3]

Sinan Canan (d. 1972) şunları söylemektedir: 380-750 “nm dalga boyuna sahip ışınlar, göz dediğimiz organa yakalandığı için biz onları ışık olarak algılıyoruz ve görünen ışık diyoruz. Bir de onu renklere bölüyoruz. Tabiatta renk diye bir şey olmamasına rağmen -tabiatta renk diye bir şey yoktur, altını çiziyorum- biz o [380 ile 750] nm arasındaki farklı dalga boylarını da farklı renkler olarak kodlayan bir sinir sistemine [beyne] sahibiz. Yani bakın sinir sistemimiz dalga boylarını ayırdığı için renk diye bir şey var. Dışarıda renk diye bir şey yok normalde.”. Duyduğumuz seslerin de belirli bir aralığı olup onlar da bu şekildedir. Yani tabiatta ses de yoktur.^[4] (Burada şunu söyleyebilirim ki bir algılayıcıya ya da bir göze daha ulaşmamış bir dalgaya renk, kızılötesi, morötesi vs. diyebilirsiniz, buna kimse itiraz etmez ve bunlar evrende varlardır.)

Söyleyebilirim ki EMS’nin sadece %2 civarını görmemiz, diğer büyük kısımda çok farklı (başka) şeyler var da bunları göremiyoruz-bilmiyoruz diye bir şey yok, onlar da elektromanyetik dalga. Sonuçta EMS’deki her şeyi ölçüyoruz, anlıyoruz ve biliyoruz. Biliyoruz ki EMS tablosunu oluşturuyoruz, bilmeseydik bu tabloyu oluşturamazdık.

Son olarak şunları da belirtmem-söylemem gerek. Evrende hiçbir şeyin kesin özellikleri yoktur, yani evrende hiçbir şey kesin değildir, zaten kesinlik diye bir şey yoktur. Buna kuantum müsaade etmez. Her bir şey ortalamadır, yaklaşıktır, pertürbatiftir (yaklaşıklıktır). Dolayısıyla beyinlerimiz de renkler de pertürbatiftir. Yaklaşık beyinlerimiz, yaklaşık renkleri doğal olarak yaklaşık algılayacaktır. Yani herkesin gördüğü renk %100 aynı değildir, zaten %100 renk diye bir şey yoktur. İnsanlar 0,0…1 farkla da olsa renkleri farklı algılar (Buradaki üç nokta için ben diyeyim on tane sıfır, siz deyin yüz tane, başka biri desin trilyon tane vs.). Atom altı parçacıkların özelliklerinin sayısal değerleri virgülden sonra sonsuza gittiğinden, her an etkileşimlerle virgülden sonra uzak yerlerinin değişegelmesinden, belirsiz olmasından, Planck birimleri değerlerinin virgülden sonrasının sonsuza gitmesinden, evrende birbirine tıpatıp (%100 olarak) benzeyen iki şey olmadığından evrendeki her bir şey pertürbatiftir, ortalamalardır. %100 ile %0 arası olarak mikroya (molekül altına) doğru inildikçe bu farklar büyür, makroya doğru çıkıldıkça azalır, ama hiçbir zaman %0 olmaz. Dolayısıyla tüm deneyimlerimiz ekstrem minik olarak farklıdır, zaten her bir şey pertürbatif olduğu için böyle olması gerekir. Yanı sıra Genel görelilik kuramına göre evrende birbirine tıpatıp (%100 olarak) benzeyen hiçbir iki hareket ve hiçbir iki zaman yoktur. Yanı sıra kuantuma göre birbirine tıpatıp (%100 olarak) benzeyen hiçbir iki parçacık veya hiçbir iki dalga yoktur. Bu paragrafta ne demek istediğimi az ya da çok anladığınızı umuyorum, ama tam olarak ne demek istediğimi kitabın geri kalanının tamamını okuduğunuzda anlayacaksınız.

Kaynaklar

[1] 1, 2, 7, 8, 24-28 numaralı maddeler, Wikipedia Contributors, “Electromagnetic spectrum”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 12 Temmuz 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Electromagnetic_spectrum&oldid=1097830237>, Erişim: 11 Ağustos 2022; 3. madde, Wikipedia Contributors, “Hertz”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 7 Ağustos 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hertz&oldid=1102886368>, Erişim: 11 Ağustos 2022; 4. madde, Wikipedia Contributors, “Frequency”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 26 Temmuz 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Frequency&oldid=1100512218>, Erişim: 11 Ağustos 2022; 5. madde, Wikipedia Contributors, “Wavelength”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 30 Temmuz 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wavelength&oldid=1101274275>, Erişim: 11 Ağustos 2022; 6. madde, Wikipedia Contributors, “Photon energy”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 26 Temmuz 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Photon_energy&oldid=1100599408>, Erişim: 11 Ağustos 2022; 9. madde, Wikipedia Contributors, “Radiation”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 24 Mayıs 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Radiation&oldid=1089579528>, Erişim: 11 Ağustos 2022; 10-23 numaralı maddeler, Wikipedia Contributors, “Electromagnetic radiation”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 12 Temmuz 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Electromagnetic_radiation&oldid=1097814902>, Erişim: 12 Ağustos 2022 (22. maddedeki alıntı buradandır.); 29, 30 numaralı maddeler, Wikipedia Contributors, “Visible spectrum”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 28 Mayıs 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Visible_spectrum&oldid=1090318570>, Erişim: 12 Ağustos 2022. {22. madde için yanı sıra, Jim Al-Khalili [Sunan ve Hazırlayan], “Atom”, Bölüm 1: The Clash of the Titans [TV Belgeseli], BBC Four, Yapımcı ve Yönetmen: Tim Usborne, 26 Temmuz 2007, <https://www.bbc.co.uk/programmes/b007tr91>, Erişim: 16 Haziran 2018 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20180116061830/https://www.bbc.co.uk/programmes/b007tr91], The mystery of the universe /Official/, YouTube, 7 Ekim 2015, <https://www.youtube.com/watch?v=Y-AiqCp7Vlc>, Erişim: 16 Haziran 2018, Süre Aralığı: 28.39‑33.25 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20200301092438/https://www.youtube.com/watch?v=Y-AiqCp7Vlc] [Bu aralığın öncesi ve sonrasını izlemeniz de tavsiye edilir.]; Belgeselin Türkçe alt yazılısı için, Belgesel Günlüğü, Dailymotion, 14 Kasım 2015, <https://www.dailymotion.com/video/x3deks4>, Erişim: 24 Ağustos 2022, Süre Aralığı: 25.23-29.35 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20160909005638/https://www.dailymotion.com/video/x3deks4].}

[2] University of Tennessee DPA Authors (yy.), “The Standard Model”, The University of Tennessee, Knoxville, Department of Physics and Astronomy, ty., <http://electron6.phys.utk.edu/phys250/modules/module%206/standard_model.htm>, Erişim: 17 Ağustos 2022 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20220822113556/http://electron6.phys.utk.edu/phys250/modules/module%206/standard_model.htm]. (“Δ işareti, yanındaki…” parantez içi kısım için 287. sonnota bakınız.)

[3] Wikipedia Contributors, “Electromagnetism”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 1 Ağustos 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Electromagnetism&oldid=1101723169>, Erişim: 18 Ağustos 2022. {“Atomlar (elementler) enerjisel…” köşeli ayraç içi kısım için, Wikipedia Autoren, “Chemische Bindung”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, sgt: 30 Haziran 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Chemische_Bindung&oldid=224106438>, Erişim: 24 Ağustos 2022; Wikipedia Contributors, “Chemical bond”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 11 Ağustos 2022, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Chemical_bond&oldid=1103983047>, Erişim: 24 Ağustos 2022.}

[4] Sinan Canan, “SoruYorum – Tabiatta Renk Var mıdır?”, AçıkBeyin, YouTube, 30 Mayıs 2019, <https://www.youtube.com/watch?v=56zXWBu-pmY>, Erişim: 25 Ağustos 2022, Süre Aralığı: 04.35-05.05 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20220519061642/https://www.youtube.com/watch?v=56zXWBu-pmY]. (Videoda Canan 400-700 nm diyor, ben onu daha doğru olan 380-750 nm olarak yazdım.)

Kütle çekimi evreni büker (yamultur, eğriltir; uzatır, büzüştürür) ve evrenin her yerinde az-çok vardır, bu yüzden evrenin her tarafı eğri büğrüdür.

Madde (enerji) olmasaydı evren (uzay-zaman) düz olurdu, ama madde olmasaydı da evren olmazdı.

Kütle çekimi vesaireyi ihmal edersek aynı hızda, aynı yönde ilerleyen bir cisim, düz bir doğruda gider. Ama hızı sürekli değişen (ivmelenen) bir cisme göre -aynı yönde gittiğini sansa bile- evren eğilir (yamulur).

3 boyut en, boy, genişlikten, 2 boyut en ve boydan oluşur, yani 2 boyutun kalınlığı olmadığından ona tam olarak yandan bakarsak onu göremeyiz ama biraz açı yapıp ona bakarsak onu görmeye başlarız. Bir küre düşünün bunun yüzeyi 2 boyutlu olsun ya da küçükten büyüğe iç içe geçen içi boş 2 boyutlu küre yüzeyleri bir küreyi oluştursun. Bu yüzeylerden biri -3 boyutlu- kürenin bir parçasıdır. Şimdi de bir kitap düşünün, herhangi bir sayfasına 2 boyutlu diyelim. Bu sayfa da kitabın bir parçasıdır. Şimdi de -3 boyutlu- lastik bir küp düşünün, bundan da sayfa gibi 2 boyutlu bir kesit alırsak bu da bu küpün bir parçasıdır. Şimdi ise zamana 4. boyut diyelim. Bu 3 boyutlu örneklerin 4. boyut olan zamanın bir parçası olduğunu düşünelim. İşte bu şekli zihinde canlandıramıyoruz, bu yüzden evrenimizin şekli işte tam olarak budur diyemiyoruz, yani “var” ama diyemiyoruz değil, evren, “şekil” durumuna, şekle, biçime, görüntüye uymuyor, yani evren “şekil”den öte bir durum. Bu yüzden evrenin ucuna gelirsek ne olur, diye bir soru yanlış, evrenin ucu yok. Biz 3 boyutlu düşündüğümüz için, evren sonlu mu, sonundan sonra ne var, ondan sonra ne var, gibi sorular soruyoruz, ama 4. boyutta bu sorular geçersiz.

Evrenimizin kenarı, sınırı yoktur.

Zamanı eklemeden evrenimiz sonlu (sınırlı hacim), sınırsızdır (kenarı yok). 3 boyutlu düşündüğümüzde evrenin ucunda Big Bang ile o oluşmuş ilk ışıklar ışık hızında ilerlemektedir, varabileceğimiz son yer burasıdır, ama burada ışık olmamız lazım, ışık olursak -ışıkta zaman kavramı olmadığı için- zaman geçersizdir, burayı düşünemeyiz, ama bunun bir önceki evren kısmını düşünebiliriz, burada ilerlersek sonsuza kadar yeni yollarda yürürüz. 4 boyutlu düşünseydik eğer -ki bu nasıl olur, bilinmiyor- ve o ilk ışıkları da düşüncemize ekleseydik evrenin şekli için sınırlı ya da sınırsız, -burası önemli- sonlu ya da sonsuz kavramları bile düşerdi, geçersiz olurdu. Evrenimiz sadece 3 boyutta sonlu ve sınırsızdır.

“Şu anda” evrenimizdeki bütün madde (enerji), uzayın her alanına eşit olarak dağıtılırsa, her metreküpte “∼10^-23 gramdan -her metreküpte yaklaşık beş hidrojen atomu[ndan]– [-ki bu “kritik yoğunluk”tur, bundan-] daha fazla madde” varsa “uzay”ın eğriliği pozitif olur, daha azsa negatif olur, tam olarak eşitse eğrilik sıfır olur. Evrenimizde madde yoğunluğu, kritik yoğunluğa yakın olduğu için ya da eşitine yakın olduğu için evrenimiz düz geometriye sahiptir, daha doğrusu düz geometriye yakındır. Yanı sıra Big Bang’e doğru geriye gittiğimizde maddenin (enerjinin) “sıkışmış olduğu uzay daha küçük olacağından evrenin yoğunluğu daha büyük olur”. (Yani şunu söyleyebilirim ki evren, başlarda açmamış bir çiçek gibi küremsiydi, sonra açtı ve düzleşti, sonrasında da çiçek solarak eyerleşecek, sonunda da gittikçe çiçeğin yaprakları döküle döküle, evren gittikçe daha çok genişleye genişleye ortada çiçek de evren de kalmayacak, belki tohumdan başka bir evren doğar kim bilir.)

Gözlemlenebilir evrenimizin şekli düz geometriye yakındır, fakat evrenimizin tamamının şekli bilinmemektedir, küre de, eyer de olabilir ya da başka bir durum. Gözlemlenebilir evrenimiz, evrenimizin tamamına oranla “aşırı” küçüktür. Evrenimizin tamamı sıfır eğrilikten uzak olarak örneğin küreyse eğer, 30 cm çapındaki bir balona 10 cm’lik bir doğru çizmeye çalışsak bu, eğri görünür, fakat Dünya çapındaki bir balona 10 cm’lik bir doğru çizsek bu, neredeyse düzdür, bunu eyere ya da başka bir duruma yapsak da sonuç aynıdır, bu, Dünya üzerinde yürüyen bir insanın Dünya’yı düz algılamasına benzer. Gözlemlenebilir evrenimiz, evrenimizin tamamına oranla okyanusta bir damladır. Bunun nedeni evrenin ilk an(lar)ındaki “Şişme”nin devasa olmasıdır.

Evrenimizin ilk anı ya da anlarındaki -ışık hızından hızlı olan- Şişme aşamasında fizik kuralları geçerli olmadığından, kuantum geçerli olduğundan bu anlardaki evrenin şekli hakkında bir şey söyleyemeyiz, daha doğrusu burada evrenin bir şekli yoktur, yani burada şekil sözü geçersizdir.

Gözlemlenebilir evrenimizin kritik yoğunluğa yakın (eşitimsi) olmasını sağlayan madde (enerji) miktarının ∼%5’i normal madde, ∼%25’i karanlık madde ve ∼%70’i ise karanlık enerjidir. Zaten bu durumun da böyle olması gerekir ki çünkü bunların hepsi birer enerjidir. Yani burada denilmek istenen şudur: Kritik yoğunluk belirlenirken-ölçülürken sadece normal madde kullanılamaz, doğal olarak karanlık madde ve karanlık enerji de kullanılır. Yani her metreküpte ∼10^-23 grama denk bir enerji ya da yaklaşık 5 hidrojen atomu enerjisine denk bir enerji, yani her metreküpte enerji, bu enerjiden fazla ise evren küre, azsa eyer, eşitse düz olur.

Bir uzay yapısı var da kütle çekimi bunu büküyor değil, evrenin derinlerine indiğimizde kuantumla karşılaşırız ki burada makro evrendeki hiçbir durum ya da tanım geçerli değildir. “Sol ve sağ, ileri ve geri, yukarı ve aşağı [yani 3 boyut], (hatta önce ve sonra gibi [yani zaman])” ve mekân ve de sınır, sınırsız (kenar, kenarsız), sonlu, sonsuz, şekil (biçim) vs. geçerli olmayıp anlamını yitirir.

“Bir cisim hareket ettiğinde ya da bir kuvvet etkisini gösterdiğinde uzay ve zamanın eğriliği değişir ve karşılığında uzay-zamanın yapısı cisimlerin hareketini ve kuvvetlerin işleyişini etkiler. Uzay ve zaman evrende olan her şeyden etkilenmekle kalmaz, olan her şeyi etkiler de. Uzay ve zaman kavramları olmadan evrende gerçekleşen olaylardan söz edemeyeceğimiz gibi, genel görelilik içinde de evrenin sınırları dışında kalan bir uzay ve zamandan söz etmek anlamsızdır.”

Küre modelinde kütle çekimi, genişlemeyi durdurur (yani kütle itimine galip gelir) ve evren başladığı noktaya çöker, düz ve eyer modellerinde ise evren sonsuza kadar genişler.^[1]

Kaynak(lar)

[1] Brian Greene, “Evrenin Dokusu…”, age., s. 73-75, 84-87, 288, 290-303, 353-368, 382, 522, 556, 615, 616, 621, 622, 635, 637 (“∼10^-23 gramdan ‑her…” ve “sıkışmış olduğu uzay…” alıntıları “Evrenin Dokusu”ndandır.); Brian Greene, “Evrenin Zarafeti…”, age., s. 74-88, 155-160, 184, 188, 189, 277-282, 474, 490 (“Sol ve sağ…” alıntısı “Evrenin Zarafeti”ndendir.); Jim Holt, age., s. 168, 169, 193, 199, 221; Bill Bryson, age., s. 15-17, 43, 112; Stephen W. Hawking, Leonard Mlodinow, “Zamanın Daha Kısa Tarihi” [ISBN: 975-293-499-4], Çeviren: Selma Öğünç, Doğan Kitap, 1. Baskı, Ekim 2006, İstanbul, s. 36-44, 55-58, 61, 62, 82, 103-105 (“Bir cisim hareket…” alıntısı Hawking’dendir.); İbrahim Onur Tüfekci, “Değişken Kozmolojik Sabite Sahip Evren Modellerinde Parçacık ve Olay Ufkunun İncelenmesi”, Hacettepe Üniversitesi, Fizik Mühendisliği Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2020, [PDF] <http://www.openaccess.hacettepe.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11655/22764/10347913yeni.pdf>, Erişim: 8 Ağustos 2022, s. 1-18 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217195448/http://www.openaccess.hacettepe.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11655/22764/10347913yeni.pdf]; Amit Goswami, Richard E. Reed, Maggie Goswami, “Kendini Bilen Evren“, Çeviren: Yasemin Tokatlı, Ruh ve Madde Yayıncılık, 2003, İstanbul, s. 206, 207. Ayrıca bakınız: Dmitri Pogosian, “Lecture 30: The Expanding Universe”, University of Alberta, 7 Nisan 2010, <https://sites.ualberta.ca/~pogosyan/teaching/ASTRO_122/lect30a/lecture30a.html>, Erişim: 6 Ağustos 2022 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221215235725/https://sites.ualberta.ca/~pogosyan/teaching/ASTRO_122/lect30a/lecture30a.html]; James N. Imamura, “World Views of the Universe: Reading: Chapter 26, Cosmology”, University of Oregon, 13 Nisan 2017, <https://pages.uoregon.edu/imamura/123/lecture-5/lecture-5.html>, Erişim: 6 Ağustos 2022 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217195623/https://pages.uoregon.edu/imamura/123/lecture-5/lecture-5.html]; NASA: WMAP Science Team (yy.), “Will the Universe expand forever?”, NASA/WMAP, 24 Ocak 2014, <https://wmap.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html>, Erişim: 7 Ağustos 2022 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20220529074323/https://wmap.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html]; Zeki Kasap, “Weyl Manifoldları Üzerinde Euler-Lagrange ve Hamilton Hareket Denklemlerinin Analizi”, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Matematik Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, 5 Haziran 2014, [PDF] <http://acikerisim.comu.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12428/1992/Zeki_Kasap_Doktoratezi.pdf>, Erişim: 8 Ağustos 2022, s. 1-3, 7, 44, 115 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217195843/http://acikerisim.comu.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12428/1992/Zeki_Kasap_Doktoratezi.pdf].

Kaynak

[1] Bruce Alberts, Francisco J. Ayala vd., “Bilim ve Yaratılışçılık: Amerikan Ulusal Bilimler Akademisinin Görüşü” [ISBN: 0-309-06406-6], Çevirenler: Şevket Ruacan, Ümit Sayın, Aykut Kence vd., ABD Ulusal Bilimler Akademisi, Bilim ve Yaratılışçılık Yürütme Komitesi [Orijinali şudur: “Science and Creationism:A View from the National Academy of Sciences”, National Academy of Sciences, Steering Committee on Science and Creationism, National Academy Press, 1. Baskı 1984, 2. Baskı 1999, Washington.], TÜBA: Türkiye Bilimler Akademisi Yayıncılık, 1. Baskı, 2002, Ankara, s. 3; şu sonnotlara bakınız: 1, 6, 7, 15, 26, 31, 58, 66-85, 105, 129.

“Geçen birkaç yüz yıl içinde, bilim bu Aristotelesçi gerçeklik anlayışını insafsızca yerle yeksan etmiştir. Bilimsel açıklamalarımız iyileştikçe ‘malzeme’ tablodan düşme eğilimi gösterir. [Gayrı (gayri); “başka, diğer” demektir. (TDK, GTS)] Doğanın gayrimaddileştirilmesi, kütle çekim kuramıyla görünürde okült [gizli] bir ‘uzaktan eylem’ mefhumuna [kavramına] başvuran Isaac Newton’la başlamıştır. Newton’ın sisteminde, aralarında boş uzaydan başka bir şey olmasa da, Güneş uzanıyor, Dünya üzerinde kütle çekim etkisini kullanıyordu. İki cisim arasındaki etkinin mekanizması ne olursa olsun öyle görünüyor ki araya giren bir ‘malzeme’ gerektirmez. (Newton bunun nasıl olabileceği sorusu karşısında çekingendi, ‘Hypothtses nonfingo.’, yani ‘Hiçbir varsayım çerçevelemiyorum.’ demişti.)”.

“Newton doğayı en büyük ölçeklerde Güneş Sistemi’ne doğru gayrimaddileştirmişse modern fizik aynısını en küçük ölçekler için atomdan aşağıya doğru yapmıştır. Michael Faraday [1791-1867] 1844’te, maddenin ancak, üzerinde etkili olan kuvvetlerce tanınabileceği gözleminde bulunarak ‘Zaten var olduğunu varsaymak için ne gerekçe var?’ diye sormuştu. Faraday, fiziksel gerçekliğin aslında maddeden değil alanlardan, yani noktalar ve sayılarla tanımlanan tümüyle matematiksel yapılardan oluştuğunu ileri sürüyordu. Yirminci yüzyılın başlarında, uzun zamandır mükemmel katılık örnekleri olarak görülen atomların büyük ölçüde boş uzaydan oluştuğu keşfedildi. Kuantum kuramı da atom altı parçacıkların (elektronlar, protonlar ve nötronların) küçük bilardo toplarından ziyade, soyut özellik demetleri gibi davrandığını ortaya koydu. Daha derin her açıklama düzeyinde, malzeme olduğu düşünülen şey, yerini saf yapıya bırakıyordu. Doğanın gayrimaddileştirilmesi yönünde yüzyıllardır devam eden bu eğilimde en son gelişme, saf geometriden madde çıkaran sicim kuramıdır.”.

“Maddi dünyaya ilişkin gündelik kavrayışımız açısından bu kadar temel önemde olan nüfuz edilebilirlik mefhumunun, matematiksel yanılsama benzeri bir şey olduğu anlaşılmaktadır [Nüfuz “içine geçme”, nüfuz etmek ise “bir şeyin içine işlemek, geçmek” demektir. (TDK, GTS)]. Neden düştüğümüzde yeri delip geçmiyoruz? (…) Çünkü iki katı birbirine nüfuz edemez, nedeni bu işte. Ama bunu yapamamalarının nedeninin, içkin bir malzeme benzeri katılıkla [somutlukla] hiçbir ilgisi yoktur. Daha ziyade bir sayı meselesidir. İki atomu çarpıştırmak için bu atomlardaki elektronları sayısal olarak aynı kuantum hâline sokmanız gerekir. Bu da kuantum kuramında ‘Pauli Dışlama ilkesi’ denilen bir şeyle engellenir, bu ilke, iki elektronun, ancak spinleri ters yöndeyse doğrudan birbirlerinin tepesine oturmasına izin verir.”. (Dolayısıyla elektronların spinleri aynı yönde olduğu için böyle bir şey olmaz.)

“Tek tek atomların fiziksel kuvvetine gelince… [bu üç nokta kaynakta var] Bu da esasen matematikseldir. Bir atomdaki elektronların çekirdekle çarpışmasını engelleyen şey nedir? Elektronlar çekirdeğin tam tepesinde duruyor olsalardı her elektronun nerede olduğunu (atomun tam merkezinde [olduğunu]) ve ne kadar hızlı hareket ettiğini kesin olarak bilirdik. Bu da bir parçacığın konumu[nun] ve momentumunun [hızının] aynı anda belirlenmesine izin vermeyen Heisenberg[‘in] Belirsizlik ilkesini ihlal ederdi.”. (Dolayısıyla elektronun konumu ve hızı aynı anda belirmediği -belirlenemediği- için böyle bir şey de olmaz.) [Werner Karl Heisenberg (1901-1976)]

“Bu yüzden de bizi çevreleyen sıradan maddi nesnelerin (masalar, sandalyeler, kayalar vs. [kısaca biz ve diğer tüm cisimlerin]) katılıkları [somutlukları, yani katı, sıvı, gaz ve plazma hâli olarak somut dediğimiz şey, kısaca somutluk (özde olmayıp, sözde olup)], Pauli Dışlama ilkesi ve Heisenberg[‘in] Belirsizlik ilkesinin ortak bir sonucudur [bir yanılsamadır]. Başka bir deyimle, iş bir çift soyut matematiksel ilişkiye gelip dayanır.”.

“En temelde, bilim, gerçeklik elementlerini [bileşenlerini] birbirleriyle ilişkileri itibarıyla tanımlar, bu elementlerin sahip olabileceği malzeme benzeri özellikleri görmezden gelir. Örneğin bize, bir elektronun belli bir kütlesi ve yükü olduğunu, ama bunların sadece başka parçacıklar[ın] ve kuvvetlerin belli şekillerde elektronu etkilemesini sağlayacak özelliklerden ibaret olduğunu söyler. Kütlenin enerjiye eş değer olduğunu söyler, ama enerjinin aslında ne olduğuna dair bize hiçbir fikir vermez, doğru hesaplandığında bütün fiziksel süreçlerde korunan sayısal bir nicelik olduğu dışında. Bertrand Russell’ın …belirttiği üzere, iş dünyayı oluşturan oluşumların içkin niteliğine geldiğinde bilim sessiz kalır. Bize sunduğu şey, büyük bir ilişkisel ağdır: Hep yapıdır, hiç malzeme yoktur. Fiziksel dünyayı oluşturan oluşumlar, bir satranç oyununun parçalarına benzer: Önemli olan, her parça için nasıl hareket edeceğini söyleyen bir kurallar sistemi tarafından tanımlanan roldür, parçanın yapıldığı malzeme değil.”. [Bertrand Arthur W. Russell (1872-1970)]

“Bu arada fizikçinin gerçekliğe bakışı, modern dil biliminin babası Ferdinand de Saussure’ün [1857-1913] …önerdiği dile bakışa, dikkat çekici derecede benzer. Saussure, dilin tümüyle ilişkisel bir sistem olduğunu ortaya koymuştu. Kelimelerin içkin bir özü yoktur. Konuşurken çıkardığımız seslerin içkin niteliğinin iletişimle bir ilgisi yoktur, önemli olan şey, sesler arasında tezatlar sistemidir. Saussure ‘Dilde olumlu itibar olmaksızın sadece farklılıklar vardır.’ derken bunu kastediyordu. Saussure’ün yapıyı malzemenin üstüne çıkarması, Fransa’da 1950’lerin sonunda, varoluşçuluğu bir kenara iten yapısalcı hareketin [‘yapısalcılık’ın] esin kaynağı olmuştu.”.

“Gerçeklik gerçekten de katışıksız [karışık-karma olmayan, “içine başka şeyler karışmamış olan, saf” (TDK, GTS)] yapıysa bu onu yepyeni biçimlerde düşünmenin kapısını aralayacaktır. [Roger] Penrose ile [Max Erik] Tegmark’ınkidir [d. 1967]. Onların bakış açısına göre gerçeklik, özü itibarıyla matematikseldir. Matematik nihayetinde yapı bilimidir, malzemeyi bilmez de umursamaz da. Yapısal olarak birbirinin aynı olup farklı malzemeden yapılmış dünyalar [evrenler], matematikçinin gözünde aynıdır. Bu gibi dünyalara, Yunanca isos (aynı), morphe (form) kelimelerinden hareketle, ‘izomorfik’ denir. Evren baştan aşağı yapıysa o hâlde kapsamlı olarak matematikle nitelenebilir. Eğer matematiksel yapıların nesnel bir varoluşu varsa evrenin de bu yapılardan biri olması gerekir. Öyle görünüyor ki Tegmark’ın ‘Bütün matematiksel yapılar fiziksel olarak vardır.’ dediğinde kastettiği şey en azından budur. Gerçekliğin nihai bir malzemesi yoksa matematiksel yapı fiziksel varlığa denk düşer.”.^[1]

Kaynak

[1] Jim Holt, age., s. 217-220.

Evrendeki her maddenin, her parçacığın bir kütle çekimi vardır. Bu çekim gücü, sonsuzdur ve hiç bitmez yani sonsuz bir güce sahiptir. “Her parçacık ne kadar uzakta olursa olsun evrendeki başka bütün parçacıkları etkiler.”. “Renksiz nesneleri gözümüzde canlandıramayız, ama atomlar renksizdir.”. Renk denilen olgu, ışığın atomdaki elektrona enerji verip, onu hareket ettirip ve onun da bu hareketiyle dışarıya verdiği enerji titreşimleridir. Einstein’ın İzafiyet kuramı, Öklid geometrisini ihlal eder (Öklid MÖ 300 dolaylarında yaşadı.) (Evrende hiçbir zaman tam olarak düz bir çizgi çizilemez. Çok kısa mesafelerde sadece buna yakın çizilebilir. Çünkü kütle çekimi bunu engeller, evrenin her noktasını büker. Bu yüzden bildiğimiz geometri sadece zihnimizde bir hayal olarak vardır, gerçekte evrende yoktur. Yani tam olarak bir çember, üçgen, kare vs. yoktur.). Bükülmüş uzayı dünyada olağanüstü “yetenekli birkaç matematikçi dışında” hayal edebilen yoktur.

Evrenimizde “boşluk” var mıdır? E=mc²deki gibi evrendeki her şey enerjidir. Madde donmuş enerjidir, örneğin (benzetme olarak) suyun donmuş hâli gibidir. Kütle çekimi, elektromanyetik vb. enerjiler de esnektir, örneğin (benzetme olarak) suyun gaz hâli gibidir. Diyelim ki evrenin bir bölgesindeki bütün enerjileri aldık ya da en düşük enerjili hâle getirdik: Burada ne olur? Higgs alanı kendiliğinden burada ortaya çıkar. Higgs alanından kaçış yoktur “çünkü boşaltmaya çalıştığınız uzayın toplam enerjisine katkısı aslında negatiftir. Higgs alanı [aynı zamanda], ‘hiçbir şey’den daha az enerji içeren [de] ‘bir şey’dir.”. [Şu basit örneğimi verebilirim. Evren 3 bölgeden oluşsun, bu bölgeler de “1-1″den oluşsun. (1-1) + (1-1) + (1-1) = 0 = Evren. Bir bölgeden 1’i aldık, öbür bölgeye attık: (-1) + (1+1-1) + (1-1) = yine 0 = yine Evren olur. Yani “1-1″den 1’i aldığımızda “-1” yani negatifsel Higgs alanı oluşur.] Higgs alanında durmadan madde ve anti madde oluşarak birbirini yok eder, bu, sürekli bu alanda devam eder. Higgs alanına (vakum hâli ya da) “vakum” enerjisi de denir ve Higgs tüm evrene yayılmıştır.^[1]

Bir elektronun kütlesi ve yükü, saf olarak kendine ait değildir. Çevresindeki parçacıkların ve kuvvetlerin oluşturduğu özelliklerdir. Bu durum evrensel bir “ilişkisel ağ” ile evreni oluşturur, evrene yayılır. Evreni inşaatı tamamlanmış bir bina gibi düşünürsek evren, fizik kanunlarının oluşturduğu düzenli bir binadan oluşur. Ama bina hangi malzemelerle yapıldı diye bakıldığında ortada hiçbir malzemenin olmadığı görülür. Yani binadan bir tuğla alıp, ufalamaya kalkıştığımızda ne kum ne de beton görürüz, bırakın ufalanmış malzeme görmeyi, hiçbir şey görmeyiz. Ufalanan tuğla küçük parçalara ayrılmadan ortadan kayboluyor!^[2]

Kaynaklar

[1] Jim Holt, age., s. 36, 60, 61, 64, 65, 74, 88, 89, 119, 182, 184, 195-197, 199-202.

[2] age., s. 219.

Kaynak

[1] Brian Greene, “Evrenin Dokusu…“, age., s. II, 7-9, 11-13.

Kararlı çekirdeklerin (¹₁H ve ³₂He hariç) çok azının (proton sayısı 20’ye kadar olanların) ya proton-nötron sayıları eşittir ya da nötron sayısı protondan bir veya birkaç fazladır (örneğin ²₁H, ⁴₂He, ^7,6₃Li, ⁹₄Be, ^{11, 10}₅B, ^{13, 12}₆C, ^{15, 14}₇N, ^18-16₈O, ^34-32₁₆S, ^{46, 44-42, 40}₂₀Ca), diğer tüm kararlı çekirdeklerin nötron sayısı protondan fazladır, çekirdeklerin proton sayısı arttıkça nötron bölü proton oranı da gittikçe 1,1-1,2-1,3-1,4-1,5 olarak artar -yani 1’den 1,5’e doğru artar- (örneğin ^50-46₂₂Ti, ^54-52₂₄Cr, ^68-66₃₀Zn, ^{86, 84-82, 80, 78}₃₆Kr, ^{98-94, 92}₄₂Mo, ^{132-128, 126}₅₄Xe, ^{160, 158-154}₆₄Gd, ^180-176₇₂Hf, ¹⁹⁷₇₉Au, ^208-206₈₂Pb). ²⁰⁸₈₂Pb, proton ve nötron sayısı en fazla olan kararlı çekirdektir. Proton bölü nötron oranında 1,5 oranını (1,6 bile olmayacak bir düzeyde) sadece birkaç çekirdek aşar.^[2]

Kararsız çekirdeklere radyoaktif çekirdek (veya radyoizotop) denir. Kararsız bir çekirdek, çekirdeğindeki enerji fazlalığından dolayı kararlı ya da kararlılığa yakın bir çekirdeğe çeşitli şekillerde bozunur. Bu bozunmalara radyoaktivite denir. Bozunurken dışarı salınan ürünlere ise radyasyon denir.^[5]

Alfa bozunması şudur. Kararsız çekirdeklerin %4 civarı alfa bozunumuna uğrar. Bunların %99’undan fazlasının nötron sayısı 82’den büyüktür.^[2] Bu bozunumda çekirdek, -elektronu olmayan, +2 pozitif yüklü olan- 2 proton ve 2 nötrondan oluşan 1 tane helyum çekirdeği (⁴₂He²⁺₂ yani α) salar (dışarıya fırlatır, atar, yayınlar). ⁴₂He²⁺₂ gösterimindeki sol alt proton sayısı (ya da atom numarası), sağ alt nötron sayısı, sol üst proton artı nötron sayısı (ya da kütle numarası), sağ üst ise proton ve elektron farkından oluşan pozitif ya da negatif olabilen yüktür, bu örnekte pozitiftir. Bir kararsız çekirdek alfa bozunumuna uğradığında “2 proton ve 2 nötron kaybederek kütlesi dört birim, yükü ise iki birim azalır”.

α bozunumu: ^A_ZX_N → ^A-4_Z-2Y_N-2 + ⁴₂He²⁺₂

Üstteki gösterimde X ana çekirdek, Y ürün çekirdeği olup N nötron sayısı, A kütle numarası, Z ise atom numarasıdır.^[6]

Beta bozunması şudur. 3 çeşit beta bozunumu vardır: β⁺, β⁻ ve elektron yakalama. β⁺ ile elektron yakalama neredeyse aynıdır, bu yüzden aynı gibi kabul edilir. Kararsız çekirdeklerin %92 civarı beta bozunumuna uğrar, bunların %44 civarı β⁺ (ya da elektron yakalama), %48 civarı da β⁻ bozunumuna uğrar.^[2] Beta bozunumuna uğrayan kararsız çekirdeklerde proton ya da nötron sayısının fazla gelmesinden dolayı proton nötrona ya da nötron protona dönüşür.^[7]

β⁻ bozunumu: ^A_ZX_N → ^A_Z-1Y_N-1 + e⁻ + _e  (n → p + e⁻ + ῡ_e)

β⁻ bozunumunda 1 nötron (n); 1 proton (p), 1 elektron (e⁻) ve 1 elektron anti nötrinosuna (ῡ_e) dönüşür, proton çekirdekte kalırken diğer ikisi dışarı salınır.

β⁺ bozunumu: ^A_ZX_N → ^A_Z-1Y_N+1 + e⁺ + ν_e  (p → n + e⁺ + ν_e)

β⁺ bozunumunda 1 proton (p); 1 nötron (n), 1 pozitron (e⁺) ve 1 elektron nötrinosuna (ν_e) dönüşür, nötron çekirdekte kalırken diğer ikisi dışarı salınır.

Elektron yakalama: ^A_ZX_N + e⁻ → ^A_Z-1Y_N+1 + ν_e  (p + e⁻ → n + ν_e)

Elektron yakalamada çekirdekteki 1 proton (p), kendi elektronlarından birini (e⁻) yakalayıp 1 nötron (n) ve 1 elektron nötrinosuna (ν_e) dönüşür, nötron çekirdekte kalırken diğeri dışarı salınır.^[8]

Beta bozunumlarının açılımları şöyledir. (Hatırlatırım ki 1 proton, 2 yukarı kuark ile 1 aşağı kuarktan oluşur. 1 nötron ise 2 aşağı kuark ile 1 yukarı kuarktan oluşur.)

β⁻ bozunumu:

1. aşama: d → u + W⁻
2. aşama: W⁻ → e⁻ + ῡ_e

Sonuç: d → u + e⁻ + ῡ_e  yani  n → p + e⁻ + ῡ_e

Önce 1 aşağı kuark (d), 1 yukarı kuarka (u) ve 1 W⁻ bozonuna dönüşür. Sonra, oluşan bu W⁻ bozonu da 1 elektron (e⁻) ve 1 elektron anti nötrinosuna (ῡ_e) dönüşür, salınacak olanlar da bunlardır zaten.

β⁺ bozunumu:

1. aşama: u → d + W⁺
2. aşama: W⁺ → e⁺ + ν_e

Sonuç: u → d + e⁺ + ν_e  yani  p → n + e⁺ + ν_e

Önce 1 yukarı kuark (u), 1 aşağı kuarka (d) ve 1 W⁺ bozonuna dönüşür. Sonra, oluşan bu W⁺ bozonu da 1 pozitron (e⁺) ve 1 elektron nötrinosuna (ν_e) dönüşür, salınacak olanlar da bunlardır zaten.

Elektron yakalama:

u + e⁻ → d + ν_e  yani  p + e⁻ → n + ν_e

Elektron yakalama, 1 yukarı kuark (u) ile 1 elektronun (e⁻) etkileşime girip oluşan W⁺ bozonu aracılığıyla 1 aşağı kuark (d) ile 1 elektron nötrinosuna (ν_e) dönüşmesidir, salınan elektron nötrinosudur.^[9][10][11]

Gama bozunması şudur. Kararsız bir çekirdek alfa ya da beta bozunumuna uğradıktan sonra kararlı (sabit) bir çekirdeğe dönüşmemişse kararlılığa yakın bir çekirdeğe (öncekinden biraz daha az kararsız bir çekirdeğe) dönüşmüş demektir, bu bozunumlar (dönüşümler) çekirdeğin kararlılıktan uzak ya da yakın olma durumuna göre, kararlı olana kadar, bozunma süreleri içinde bozunadurarak devam edecektir, bu bozunmalarda taban duruma gelmemiş (yani kararlı olmamış) çoğu çekirdek (alfa bozunması için %20 civarı, beta bozunması için neredeyse tamamı), uyarılmış durumda (seviyede, hâlde) kalır. Kısaca alfa ya da beta bozunumundan sonra uyarılmış (tedirgin) bir hâlde kalan çekirdek çok kısa bir süre sonra bir ya da birkaç gama ışını (γ) yayınlar, böylece fazladan enerjisi biraz daha düşmüş olur. Bu gama bozunması, çekirdeğin proton ya da nötron sayılarında herhangi bir değişikliğe sebep olmaz.^{[2][12][13][14]}

Kararsız çekirdeklerin %1’inden daha azı -alfa, beta ve gama bozunması yapmaz, diğer bozunma çeşitleri olan- proton salınımı, nötron salınımı ya da kendiliğinden füzyon yapmaktadır.^[2]

Elbette ki bozunumlar neredeyse anlık olarak gerçekleşir, yani bir anda olup biter.

Bozunumlardan açığa çıkan kinetik enerji (yani salınan ürünlerin kinetik enerjileri) şöyledir. Bu enerji, bozunan izotopların özelliklerine göre değişir. Alfa bozunumundan salınan helyum çekirdeğinin () kinetik enerjisi çoğunlukla 4-9 MeV arasındadır. β⁻, β⁺ ve elektron yakalama bozunumlarında açığa çıkan kinetik enerji çoğunlukla 500 keV-14 MeV arasındadır. Gama bozunmasında salınan gama ışınının (γ) kinetik enerjisi ise çoğunlukla 100 keV-2 MeV arasındadır.^[15]

Kararsız (radyoaktif) çekirdeklerden oluşan bir maddenin yarısının bozunmasıyla geçen süreye yarı ömür denir. Yani, onlarca, yüzlerce, trilyonlarca ya da septilyonlarca sayıda kararsız çekirdekten (veya atomlardan) oluşan bir maddedeki çekirdeklerin, yaklaşık yarısının alfa ya da beta bozunmasıyla geçen süreye o maddenin yarı ömrü denir. Bu maddenin ya da bundaki bir çekirdeğin (ya da tekil bir kararsız çekirdeğin) yarı ömrü ortalama bir değerdir. Bu maddenin ya da böyle bir çekirdeğin bozunması için geçmesi gereken süreye ise -yarı ömrün yaklaşık iki katı olan- ortalama ömür denir. Yarı ömür ve ortalama ömür (geniş bir yaklaşıklıktır, kabacadır ya da) ortalama bir değerdir. Dikkat! Bunların kesin değerlerinin bilinmesi imkânsızdır, çünkü buna kuantum fiziği izin vermez, çünkü atom altı parçacık fiziği olan kuantum olasılıksaldır, rastgeledir, tesadüftür, kuantum mekaniği böyle işler. Örneğin, x sayıda kararsız çekirdekten oluşan bir madde olsun ve yarı ömrü de 1 saat olsun (ortalama ömrü 2 saat). Bu çekirdeklerin yaklaşık yarısı (kabaca yarısı, yarısının az ya da orta aşağısı veya az ya da orta yukarısı veya bunların arasında herhangi bir sayı kadarı) yaklaşık 1 saat içinde bozunur. 2 saat içinde bu çekirdeklerin tamamı bozunabilir de, bazıları bozunmayabilir de, yani çoğu bozunsa da, azı tahmin edilemeyecek bir sürede bozunabilir. Buradaki herhangi bir çekirdeğin, gerek çoğunun ortalama ömür içinde gerekse de azının dışında bir sürede, bozunmasının ne zaman olacağı bilinemez, tamamen rastgeledir, tesadüfidir. Karışıklık olmasın, alfa, beta ya da gama bozunumları neredeyse anlık olarak gerçekleşir, yani bir anda olup biter, burada bahsedilen, çekirdeğin ortalama ömrü içinde ne zaman olacağı bilinemez olarak herhangi bir anda bozunabileceğidir. Verdiğim örnekte yarı ömür 1 saatti, ama önceden bahsettiğimiz üzere izotopların yarı ömürleri nanosaniye altından 10²⁴ yıllara kadar çok değişkenlik gösterir, örneğimiz elbette bunların tamamı için de geçerlidir. Şimdi de tek olarak bulunan bir kararsız çekirdek (atom) düşünün ve ortalama ömrü de 1 milyar yıl olsun. Bu çekirdek 1 saniye sonra da bozunabilir, 100 yıl sonra da, 700 milyar yıl sonra da, 100 trilyon yıl sonra da bozunabilir, ama çoğunlukla (ortalama yaklaşık olarak) 1 milyar civarı yıl sonra bozunacaktır, fakat bu sürede bozunmayıp tahmin edilemeyecek bir sürede de az ihtimal olsa da bozunabilir. Sonuçta kararsız (radyoaktif) çekirdeklerin (atomların), kendi kendine (spontane, kendiliğinden), alfa ya da beta bozunumlarıyla bozunması zamandan bağımsızdır, tamamıyla tesadüftür. Sadece kuantumdan dolayı olasılıksal bir yarı ömür mevcuttur, ancak bu bile olasılıksaldır, pertürbatiftir (yaklaşıklıktır).^[16][17]

Kaynaklar

[1] ÇED Yazarları, “Uluslararası ÇED Kongresi Bildiri Kitabı” [ISBN: 978-605-5294-27-4], T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, ÇED, Uluslararası Çevresel Etki Değerlendirmesi Kongresi, 8-10 Kasım 2013, [PDF] <https://webdosya.csb.gov.tr/db/ced/editordosya/CED_KITAP.pdf>, Erişim: 10 Ekim 2020, s. 174 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20211227085714/https://webdosya.csb.gov.tr/db/ced/editordosya/CED_KITAP.pdf].

[2] IAEA Authors, “Live Chart of Nuclides”, International Atomic Energy Agency – Nuclear Data Section, <https://www-nds.iaea.org/relnsd/vcharthtml/VChartHTML.html>, Erişim: 10 Ekim 2020 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20201014103830/https://www-nds.iaea.org/relnsd/vcharthtml/VChartHTML.html].

[3] Jonathan Wilson, Matthieu Lebois, Liqiang Qi, “Neutron-rich isotopes from ²³⁸U(n,f) and ²³²Th(n,f) studied with the ν-ball spectrometer coupled to the LICORNE neutron source”, European Physical Journal Web of Conferences, 6. Workshop on Nuclear Fission and Spectroscopy of Neutron-Rich Nuclei (FISSION 2017), Cilt: 193, Makale No.: 04010, 2018, [PDF] <https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2018/28/epjconf_fission2017_04010.pdf>, Erişim: 10 Ekim 2020, s. 1 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20200602061457/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2018/28/epjconf_fission2017_04010.pdf].

[4] Yaşar Kobya, “Doğu Karadeniz Bölgesindeki Doğal Kaynak ve Maden Sularında Radyoaktiflik Tayini”, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fizik Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, Mart 2009, [PDF] <http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/bitstream/123456789/1337/1/233699.pdf>, Erişim: 11 Ekim 2020, s. 16, 18 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217193119/http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/bitstream/123456789/1337/1/233699.pdf].

[5] age., s. 6, 8.

[6] age., s. 8, 10, 11.

[7] Selcen Uzun Duran, “Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesindeki Kaplıcalarda ve Çevresinde Doğal Radyoaktivite Seviyelerinin Belirlenmesi”, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fizik Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, Haziran 2013, [PDF] <http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/bitstream/123456789/1357/1/332083.pdf>, Erişim: 11 Ekim 2020, s. 13 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217193230/http://acikerisim.ktu.edu.tr/jspui/bitstream/123456789/1357/1/332083.pdf].

[8] Levent Küçük, “Kütle Numarası 47-63 Aralığındaki Egzotik PF-Kabuk Çekirdeklerinin Beta Bozunumlarının İncelenmesi”, İstanbul Üniversitesi, Fizik Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, Şubat 2019, [PDF] <http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60724.pdf>, Erişim: 12 Ekim 2020, s. 18-20 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217193359/http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60724.pdf].

[9] Nicholas Ivan Chot, “Rare Event Searches With CUORE Style TeO₂ Bolometers”, University of South Carolina, Doktora Tezi, 2016, [PDF] <https://core.ac.uk/download/pdf/217686645.pdf>, Erişim: 12 Ekim 2020, s. 7 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217193744/https://core.ac.uk/download/pdf/217686645.pdf].

[10] Alex F Bielajew, “Introduction to Special Relativity, Quantum Mechanics and Nuclear Physics for Nuclear Engineers”, The University of Michigan, NERS 311 and 312, 15 Aralık 2014, [PDF] <http://websites.umich.edu/~ners311/CourseLibrary/book.pdf>, Erişim: 13 Ekim 2020, s. 202 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217193925/http://websites.umich.edu/~ners311/CourseLibrary/book.pdf].

[11] A.J. Barr, “B2.IV Nuclear and Particle Physics”, University of Oxford, 13 Şubat 2014, [PDF] <http://www-pnp.physics.ox.ac.uk/~barra/teaching/subatomic.pdf>, Erişim: 13 Ekim 2020, s. 18 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20180218214140/http://www-pnp.physics.ox.ac.uk/~barra/teaching/subatomic.pdf].

[12] Yaşar Kobya, age., s. 14.

[13] Levent Küçük, age., s. 13.

[14] Selcen Uzun Duran, age., s. 16, 17, 25.

[15] IAEA Authors, “Live Chart of Nuclides”, ags., ea. [bk. sonnot 208]; IAEA Authors, “Nuclide ground state”, vd., International Atomic Energy Agency – Nuclear Data Section, <https://www-nds.iaea.org/relnsd/NdsEnsdf/QueryForm.html>, Erişim: 10 Ekim 2020 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20201018050949/https://www-nds.iaea.org/relnsd/NdsEnsdf/QueryForm.html].

[16] Yaşar Kobya, age., s. 16-18; Safa Hanköylü, “Kuantum Rastgele Sayı Üreteci Tasarımı ve Uygulaması”, Hacettepe Üniversitesi, Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2019, [PDF] <http://www.openaccess.hacettepe.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11655/6557/10235643.pdf>, Erişim: 8 Ekim 2022, s. 13, 27, 49 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217194745/http://www.openaccess.hacettepe.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/11655/6557/10235643.pdf].

[17] Selcen Uzun Duran, age., s. 22-25; Ömer Aydın [Editör], “Bilgisayar Sistemlerinde Güvenlik ve Gizlilik” [ISBN: 978-605-73625-1-3], [bu kitaptaki şu bölüm, Ahmet Cevahir Çınar, “Rastgele Sayı Üreteçleri”], Efe Akademi Yayınları, 1. Baskı, Mart 2022, İstanbul, <https://books.google.com.tr/books?id=dEFnEAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q&f=false>, Erişim: 8 Ekim 2022, s. 65, 69, 70, 72 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221219014454/https://books.google.com.tr/books?id=dEFnEAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q&f=false]. {bk. <https://www.academia.edu/74079352/Bilgisayar_Sistemlerinde_Güvenlik_ve_Gizlilik>, Erişim: 8 Ekim 2022 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217195213/https://www.academia.edu/74079352/Bilgisayar_Sistemlerinde_Güvenlik_ve_Gizlilik]}

Güneş’ten çıkan ısı-ışık enerjisinin oluşumuna nükleer füzyon (çekirdek birleşmesi) denir ve şöyle oluşur. Tanımlar: ¹₁H (hidrojen), ²₁H (hidrojenin izotopu döteryum), ⁴₂He (helyum), ³₂He (helyumun izotopu tralphium), e⁺ (pozitron), ν_e (elektron nötrinosu), γ (gama ışını). Güneş’te proton-proton füzyonu (p-p zinciri, p-p zincirleme reaksiyonu ya da p-p döngüsü) (pp1) denen 3 aşamalı şu nükleer füzyon süreci çoğunlukla gerçekleşir.^[1]

1. aşama: 2[¹₁H + ¹₁H → ²₁H + e⁺ (0,4 MeV) + ν_e (1,0 MeV)]
2. aşama: 2[¹₁H + ²₁H → ³₂He + γ (5,5 MeV)]
3. aşama: ³₂He + ³₂He → ⁴₂He + 2¹₁H (12,9 MeV)

Sürecin başlangıç ve sonucunun bir arada özet gösterimi:

4¹₁H →⁴₂He + 2[e⁺ + ν_e + γ] (26,7 MeV)

1. aşamada 2 hidrojen birleşip 1 döteryum oluşurken 1 proton 1 nötrona dönüşüyor ve 1 pozitron ile 1 elektron nötrinosu oluşup yayılıyor. Bu reaksiyondan 1,4 MeV enerji açığa çıkıyor. Bu reaksiyonun aynısından iki kez olduğu için 2,8 MeV enerji açığa çıkıyor. 2. aşamada 1 hidrojen ile 1 döteryum birleşip 1 tralphium oluşuyor ve gama ışını da oluşup yayılıyor. Bu reaksiyondan 5,5 MeV enerji açığa çıkıyor. Bu reaksiyonun da aynısından iki kez olduğu için 11 MeV enerji açığa çıkıyor. 3. aşamada -son aşamada- 2 tralphium birleşip 1 helyum ve 2 hidrojen oluşuyor. Bu reaksiyondan 12,9 MeV enerji açığa çıkıyor.

Proton-proton zincirinin bir arada -sadeleştirilmiş- özet gösterimi için şunları söyleyebiliriz: 2. aşamada 2 tane hidrojenin reaksiyona girmesiyle, 3. aşamada 2 tane hidrojenin reaksiyondan çıkması birbirini götüreceği için zincirde 4 hidrojenden 1 helyum ve ikişer tane pozitron, elektron nötrinosu ve gama ışını oluşuyor ve de üç aşamadaki açığa çıkan enerjileri topladığımızda toplamda 26,7 MeV enerji (ısı-ışık) açığa çıkmış oluyor. Yani E=mc² olarak kütle, enerjiye dönüşmüş oluyor.^[2] Bu zincirde -yani başlangıçtaki 4 hidrojenden, son ürün olarak 1 helyumun oluşmasıyla- kaybedilen kütle miktarı %0,7’dir. Burada, bu azıcık kütlenin büyük bir enerjiye dönüşmesi söz konusudur. Yıldızların ilk ve orta yaşlarında çoğunlukla bu p-p zinciri (pp1) gerçekleşir [az miktarda ise, helyum izotoplarının birleşmeleriyle helyumlara parçalanmak üzere lityum (₃Li) ve berilyum (₄Be) izotopları pp1’in ilk 2 aşaması temelli olarak pp2 ve pp3 sonucu oluşur].^[3] Yıldızların yaşı ilerleyip, hidrojen yakıtı azaldıkça, daha ağır elementler oluşmaya başladıkça artık reaksiyonlara çoğunlukla bu daha ağır elementler girmeye başlar (CNO döngüsü ve süpernova nükleosentezi).^[4]

“Güneş’in merkezinde bir saniyede 564 milyon ton hidrojen, 560 milyon ton helyuma dönüşür. Uzaya yayılan ısı ve ışık enerjisi, aradaki 4 milyon ton farktan kaynaklanır.”.^[5]

Atom bombasında ²³⁵₉₂U ya da ²³⁹₉₄Pu fisyonu için örnek reaksiyonlar şu şekildedir:

²³⁵₉₂U + ¹₀n → ²³⁶₉₂U → ¹⁴¹₅₆Ba + ⁹²₃₆Kr + 3¹₀n

²³⁵₉₂U + ¹₀n → ²³⁶₉₂U → ¹³⁷₅₂Te + ⁹⁷₄₀Zr + 2¹₀n

²³⁵₉₂U + ¹₀n → ²³⁶₉₂U → ¹⁴⁴₅₄Xe + ⁹⁰₃₈Sr + 2¹₀n ^[7]

²³⁹₉₄Pu + ¹₀n → ²⁴⁰₉₄Pu → ¹³⁴₅₄Xe + ¹⁰³₄₀Zr + 3¹₀n ^[8]

²³⁹₉₄Pu + ¹₀n → ²⁴⁰₉₄Pu → ¹⁴⁴₅₈Ce + ⁹⁴₃₆Kr + 2¹₀n ^[9]

²³⁹₉₄Pu + ¹₀n → ²⁴⁰₉₄Pu → ¹³³₅₂Te + ¹⁰⁵₄₂Mo + 2¹₀n ^[10]

²³⁵₉₂U ya da ²³⁹₉₄Pu fisyonu sonucu kütle numarası küçük ve büyük olmak üzere iki ürün çıkar. Bunların neredeyse tamamı ²³⁵₉₂U için 70-164 arası, ²³⁹₉₄Pu için 67-170 arası kütle numarasına sahiptir.^[11] Çıkan ürünler çoğunlukla ₃₆Kr, ₃₇Rb, ₃₈Sr, ₃₉Y, ₄₀Zr, ₄₁Nb, ₄₂Mo, ₄₃Tc, ₄₄Ru, ₄₅Rh, ₅₂Te, ₅₃I, ₅₄Xe, ₅₅Cs, ₅₆Ba, ₅₇La, ₅₈Ce, ₅₉Pr ve ₆₀Nd atom numaralı elementlerin çekirdeklerinin çeşitli izotoplarıdır.^[12][13]. Bu izotoplardan, ²³⁵₉₂U fisyonundan kütle numarası küçük olarak en çok 87-103 arası, kütle numarası büyük olarak en çok 131-147 arası kütle numarasına sahip izotoplar çıkar, ²³⁹₉₄Pu için ise bu değerler 91-108 ve 130-146’dır: Yani ²³⁵₉₂U için zirve kütle numaraları 95-139, ²³⁹₉₄Pu için ise 100-138’dir.^[11][13][14]

²³⁵₉₂U fisyonunda olabilecek her reaksiyon için reaksiyon başına açığa çıkan ortalama anlık enerji -yani atom bombasında ²³⁵₉₂U zincirleme reaksiyonunda olası her reaksiyon için reaksiyon başına salınan ortalama anlık enerji- ∼180 MeV değerindedir, ²³⁹₉₄Pu için ise ∼190 MeV değerindedir (bu anlık enerjinin büyük çoğunluğu reaksiyondan çıkan ürünlerin -izotopların- kinetik enerjileridir, çok azı ise reaksiyondan çıkan nötronların kinetik enerjileri ve ürünlerden çıkan gama ışınlarıdır). Anlık enerjinin serbest bırakıldığı zaman aralığı ∼10^-20 saniyeden ∼10^-7 saniyeye kadardır.^[15] Fisyon ürünlerinin çoğu sabit-kararlı bir çekirdek olmadığından salınan anlık enerjiden sonra bunlar, zamanla β⁻ bozunumuna uğrar ve gama ışını yayar, ayrıca nötron da çıkartabilir^[16]: Bu süreç kimilerinde saniyelerce-günlerce, kimilerinde ise yıllarca sürebilir^[17]: Bu süreçten gelen gecikmeli enerjiyi de anlık enerjinin üstüne eklersek toplam enerji ²³⁵₉₂U için ∼200 MeV, ²³⁹₉₄Pu için ise ∼210 MeV değerindedir. ²³⁵₉₂U fisyonundan çıkan nötron ortalaması 2,4, ²³⁹₉₄Pu için ise bu değer 2,9’dur.^[18]

Burada şunu hatırlatmam gerekiyor: Cisimlerin ya da atom ve atom altı parçacıkların hızı ne kadar artarsa kinetik enerjileri de o kadar artar, zaten kinetik enerji hareket enerjisi demektir, kinetik enerji artarsa ısı da artar, yani cismin kinetik enerjisi ne kadar artarsa cisim, bulunduğu alanla, alandaki enerjilerle ve -veya- alandaki maddelerle etkileşerek alanın titreşimini de o kadar arttırır, böylelikle alan ısınır ve alandan da ısı enerjisi yayılır. Fisyon reaksiyonundan çıkan ürünlerin kinetik enerjileri, güçlü nükleer kuvvetin çözülmesinden gelir. Sonuçta fisyon sonucu azalan azıcık kütle, ışınım enerjisi (ışık) ve kinetik enerji (ısı) olarak açığa çıkmıştır.^[19] Fisyon reaksiyonu sonucunda çekirdeğin iki ürüne parçalanmasıyla çekirdeğin kaybettiği kütle ya da enerjiye dönüşecek kütle miktarı ∼%0,1’dir.^[20]

Atom bombasının patlayabilmesi için, reaksiyon sonucu çıkan nötronların, küre şeklindeki bomba malzemesinin içinde, dışarıya kaçmadan birkaç kere daha reaksiyona girmesi gerekir, bu yüzden bomba malzemesinin saf yoğunluğu, düzenekte bu malzemenin etrafına nötron yansıtıcısı (ve -veya- koruyucu) konulması gibi durumlara bağlı olarak “olası en küçük kritik kütle” ²³⁵₉₂U için 7 kg civarıdır (kavun kadar bir küre), ²³⁹₉₄Pu için 5 kg civarıdır (nar kadar bir küre), ağırlık artarsa patlama şiddeti de artar. 1 gram ²³⁵₉₂U fisyonu, yaklaşık 2,5 ton kömürün yakılmasıyla çıkan enerjiye denktir. Karpuz büyüklüğünde ²³⁵₉₂U ya da ²³⁹₉₄Pu, büyük alanlı bir şehri yerle bir etmeye yeterlidir.

Hidrojen bombası patlamasında gerçekleşen füzyon olayı, hidrojenin izotopları olan döteryum (²₁H) ve trityum (³₁H) çekirdeklerinin birleşmesine dayanır. 1 gram hidrojen ya da izotoplarının füzyonu, yaklaşık 50 ton kömürün yakılmasıyla çıkan enerjiye denktir. Güneş’teki hidrojen füzyonu, merkez ve civarında, aşırı kütle çekimi koşullarında gerçekleşir, Dünya’da bu kütle çekimine ulaşılamayacağından hidrojen bombasının patlaması için oluşturulacak olan aşırı sıcaklık koşullarından faydalanılır, bu yüzden bombada füzyonu daha kolay olan döteryum ve trityum tercih edilir. Hidrojen bombasında füzyon için uygun sıcaklık ve basınç koşulları gerektiğinden düzenek içinde bir atom bombası patlatılır. Döteryum ve trityum birer gazdır, hidrojen bombasında döteryum ve trityumun gaz hâlde kullanılması, bombayı istenilen şekilde patlatamaz. Bu yüzden bir metal olan ⁶₃Li izotopu döteryumla karıştırılarak ⁶₃Li²₁H (lityum-6 döterit) bileşeni elde edilir.^[21]

Reaksiyon 1: ⁶₃Li + ¹₀n → ⁴₂He + ³₁H (4,8 MeV)

Reaksiyon 2: ²₁H + ³₁H → ⁴₂He + ¹₀n (17,6 MeV)

Özet gösterim: ⁶₃Li + ²₁H → ⁴₂He + ⁴₂He (22,4 MeV)

Reaksiyon 1: Düzenekte atom bombasının patlamasıyla buradan yayılan nötronlar ⁶₃Li²₁H bileşenindeki ⁶₃Li izotoplarını helyum ve trityuma parçalar ve 4,8 MeV enerji açığa çıkar. Reaksiyon 2: Döteryum ve trityum çarpışıp birleşerek helyumu oluşturur ve bir nötron yayılır ve 17,6 MeV enerji açığa çıkar. Özet gösterimde ise reaksiyona giren ve çıkanların sadeleştirilmiş hâli gösterilmiştir ve toplamda 22,4 MeV enerji açığa çıkmıştır.^[22]

Kaynaklar

[1] Rod Nave, “Proton-Proton Fusion” vd., Georgia State University, 2016, <http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Astro/procyc.html>, Erişim: 19 Eylül 2020 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20201001000619/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Astro/procyc.html].

[2] Glenn Elert, “Nucleosynthesis”, The Physics Hypertextbook, ty., <https://physics.info/nucleosynthesis/>, Erişim: 20 Eylül 2020 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20200929143210/https://physics.info/nucleosynthesis/].

[3] авторы Википедии, “Протон-протонный цикл”, Википедия, свободная энциклопедия, sgt: 22 Temmuz 2020, kalıcı arşiv kaydı: <https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title= Протон-протонный_цикл&oldid=108314474>, Erişim: 23 Eylül 2020.

[4] Wikipedia Contributors, “Nuclear fusion”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 2 Eylül 2020, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nuclear_fusion&oldid=976295888>, Erişim: 23 Eylül 2020.

[5] Özgür İnanç, “Fotovoltaik (PV) Panelde Isı Taşınımının Analizi”, Karabük Üniversitesi, Enerji Sistemleri Mühendisliği Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, Haziran 2020, [PDF] <http://acikerisim.karabuk.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/813/10340670.pdf>, Erişim: 9 Ekim 2020, s. 4 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217190438/http://acikerisim.karabuk.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/813/10340670.pdf].

[6] Vural Altın, “Dünya ve Enerji” [ISBN: 978-605-4238-98-9], Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 1. Baskı, Mart 2013, İstanbul, s. 9-13, 87, 248-251, 258-260, 263, 267, 271-273, 276, 285, 286.

[7] Paul Flowers, Klaus Theopold, Richard Langley, William R. Robinson vd., “Chemistry” [ISBN: 978-1-938168-39-0], Rice University, OpenStax, 2015, s. 1172-1174.

[8] Nuclear Power contributors (yy.), “Plutonium 239”, Nuclear Power, 10 Ağustos 2018, <https://www.nuclear-power.com/nuclear-power-plant/nuclear-fuel/plutonium/plutonium-239/>, Erişim: 5 Ekim 2020 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20210928001502/https://www.nuclear-power.com/nuclear-power-plant/nuclear-fuel/plutonium/plutonium-239/].

[9] Glenn Elert, “Fission”, The Physics Hypertextbook, ty., <https://physics.info/fission/>, Erişim: 5 Ekim 2020 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20201003015055/https://physics.info/fission/].

[10] Michael James, “Use of Fission Data in MCNP6”, Los Alamos National Laboratory, Nisan 2014, [PDF] <https://t2.lanl.gov/fiesta2014/presentations/James.pdf>, Erişim: 5 Ekim 2020, s. 3 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20161221073708/https://t2.lanl.gov/fiesta2014/presentations/James.pdf].

[11] A. L. Nichols, D. L. Aldama, M. Verpelli, “Handbook of Nuclear Data for Safeguards: Addendum, August 2008”, International Atomic Energy Agency (IAEA), International Nuclear Data Committee (INDC), Ağustos 2008, [PDF] <https://www-nds.iaea.org/publications/indc/indc-nds-0534.pdf>, Erişim: 6 Ekim 2020, s. 77-79, 83-85 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217190832/https://www-nds.iaea.org/publications/indc/indc-nds-0534.pdf].

[12] M. Lammer, A.L. Nichols vd., “Fission Product Yield Data for the Transmutation of Minor Actinide Nuclear Waste”, International Atomic Energy Agency (IAEA), 2008, [PDF] <https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/Pub1286_web.pdf>, Erişim: 6 Ekim 2020, s. 54‑68 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20200922121753/https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/Pub1286_web.pdf].

[13] B. F. Rider, C. P. Ruiz, J. P. Peterson, Jr., F. R. Smith, “A Survey and Evaluation of Thermal Fission Yields for U-235, Pu-239, U-233, and Pu-241”, U.S. Atomic Energy Commission, Nucleonics Laboratory, Nuclear Technology Department, General Electric, Pleasanton, California, 1967, <https://www.osti.gov/servlets/purl/4497156> veya (ve) <https://www.osti.gov/biblio/4497156>, Erişim: 6 Ekim 2020, s. A-2, A-4, A-5, B-2, B-3, B-4, B-5 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20180726033625/https://www.osti.gov/biblio/4497156] [https://doi.org/10.2172/4497156]. (Doğrudan PDF mevcut değil.)

[14] A.L. Nichols, “Nuclear Data Requirements for Decay Heat Calculations”, International Atomic Energy Agency, Nuclear Data Section, Department of Nuclear Sciences and Applications, Workshop on Nuclear Reaction Data and Nuclear Reactors: Physics, Design and Safety, 2002, [PDF] <http://users.ictp.it/~pub_off/lectures/lns020/Nichols/Nichols.pdf>, Erişim: 6 Ekim 2020, s. 72‑75, 92 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20210618053024/http://users.ictp.it/~pub_off/lectures/lns020/Nichols/Nichols.pdf].

[15] D.G. Madland, “Total prompt energy release in the neutron-induced

fission of ²³⁵U, ²³⁸U, and ²³⁹Pu”, Nuclear Physics A [ISSN: 0375-9474], Cilt: 772, Sayı: 3, 2006, [PDF] <https://t2.lanl.gov/nis/publications/madland1.pdf>, Erişim: 7 Ekim 2020, s. 115, 116, 119-129, 131-134 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20210320120114/https://t2.lanl.gov/nis/publications/madland1.pdf] [https://doi.org/10.1016/j.nuclphysa.2006.03.013].

[16] Karl-Heinz Schmidt, Beatriz Jurado, “Review on the progress in nuclear fission”, arXiv:1804.10421v1, 27 Nisan 2018, [PDF] <https://arxiv.org/pdf/1804.10421.pdf>, Erişim: 7 Ekim 2020, s. 40, 43, 44 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20220629070910/https://arxiv.org/pdf/1804.10421.pdf] [https://doi.org/10.48550/arXiv.1804.10421] {Reports on Progress in Physics [ISSN: 0034-4885], Cilt: 81, Sayı: 10, Makale No.: 106301, Ekim 2018, [https://doi.org/10.1088/1361-6633/aacfa7]}.

[17] A.L. Nichols, “Nuclear Data…”, agm., s. 84, 85, 87, 89.

[18] WNA Authors (yy.), “Physics of Uranium and Nuclear Energy”, World Nuclear Association, sgt: Şubat 2022,

<https://www.world-nuclear.org/information-library/nuclear-fuel-cycle/introduction/physics-of-nuclear-energy.aspx>, Erişim: 20 Haziran 2022 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20220629161316/https://www.world-nuclear.org/information-library/nuclear-fuel-cycle/introduction/physics-of-nuclear-energy.aspx].

[19] Selahattin Erdoğan, “Enerji Arz Güvenliği Bağlamında Türkiye’de Nükleer Enerji”, Liberal Düşünce [ISSN: 1300-8781], Yıl: 21, Sayı: 82, Bahar 2016, [PDF] <http://www.libertedownload.com/LD/arsiv/82/LD82-online.pdf>, Erişim: 8 Ekim 2020, s. 80, 81, 86 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20220618091435/http://www.libertedownload.com/LD/arsiv/82/LD82-online.pdf]; E. Lutfi Sarıcı, “Nükleer Santral Nasıl Çalışır”, Nükleer Santrallar Daire Başkanlığı, TEAŞ, ty., [PDF] <https://www.osti.gov/etdeweb/servlets/purl/607610>, Erişim: 8 Ekim 2020, s. 2 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217191731/https://www.osti.gov/etdeweb/servlets/purl/607610]; Latif Mutlu, “Enerji Devrimi” [ISBN: 978-605-4539-57-4], Yalın Yayıncılık, 1. Baskı, 2014, İstanbul, [PDF] <https://www.muhendisbeyinler.net/wp-content/uploads/2020/04/latif-mutlu-tarim-ve-sanayi-devrimlerinden-sonra-enerji-devrimi.pdf>, Erişim: 8 Ekim 2020, s. 27, 125 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217192004/https://www.muhendisbeyinler.net/wp-content/uploads/2020/04/latif-mutlu-tarim-ve-sanayi-devrimlerinden-sonra-enerji-devrimi.pdf]; Gülşen Narin, “Stokastik Yarı Klasik Model ile Çekirdek Kaynaşma Reaksiyonlarının İncelenmesi”, Ankara Üniversitesi, Fizik Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2013, [PDF] <https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/31023/Binder1.pdf>, Erişim: 8 Ekim 2020, s. 13, 15, 24, 34, 50 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217192214/https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/31023/Binder1.pdf].

[20] M. Ripani, “Energy from nuclear fission”, European Physical Journal Web of Conferences, Lectures Notes – Joint EPS-SIF International School on Energy – Course 2 Energy: Basic Concepts and Forefront Ideas, Cilt: 98, Makale No.: 05001, 2015, [PDF] <https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2015/17/epjconf_eps-sif_05001.pdf>, Erişim: 8 Ekim 2020, s. 5 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20200606011000/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2015/17/epjconf_eps-sif_05001.pdf].

[21] Vural Altın, age., s. 13, 248-251, 259, 260, 263.

[22] Rod Nave, “Nuclear Fusion” vd., Georgia State University, 2016, <http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/NucEne/fusion.html>, Erişim: 9 Ekim 2020 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20201010013123/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/NucEne/fusion.html].

Fizikçi Michio Kaku (d. 1947) şunları söylemektedir: “E=mc², bu denklem, evrenimizdeki her şeyin olağanüstü miktarda bir enerjide depolandığını” gösterir. “Mesela ışığın hızı saniyede yaklaşık 300 milyon metre. Bunu kendisiyle çarparsak 90 katrilyon eder. Diğer bir deyişle, madde nedir? Bir yerde madde, devasa miktarda enerjinin yoğunlaşmış hâlinden başka bir şey değil. Yani kalemimin içinde saklı bütün enerjiyi bir şekilde açığa çıkarmayı başarabilseydiniz atom bombasına denk bir kuvvet oluşurdu! (…) Biz insanlar ve üzerinde durduğumuz Dünya, yıldız tozundan yapılmışızdır. Bizler doğrudan E=mc²nin ürünüyüz.”.^[1]

Kaynak

[1] Gary Johnstone [Yön.], “Einstein’s Big Idea” [Einstein’ın Büyük Fikri, TV Belgeseli], NOVA, PBS, 2005, <https://www.pbslearningmedia.org/resource/nvfb-sci-einsteinsidea/wgbh-nova-einsteins-big-idea-full-length-broadcast/>, Erişim: 19 Kasım 2022 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217150752/https://nm.pbslearningmedia.org/resource/nvfb-sci-einsteinsidea/wgbh-nova-einsteins-big-idea-full-length-broadcast/], Türkçe alt yazılı, NTV, 15 Kasım 2007 (Belgesel Günlüğü, İzlesene, 4 Aralık 2011) <https://www.izlesene.com/video/bbc-einstein-in-buyuk-fikri-emc2/5191429>, Erişim: 25 Eylül 2020, [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20171022000106/https://www.izlesene.com/video/bbc-einstein-in-buyuk-fikri-emc2/5191429] veya (trdesigners, YouTube, 18 Ocak 2011) <https://www.youtube.com/watch?v=hbD7zC_NUHw>, Erişim: 25 Eylül 2020, Süre Aralığı: 1.17.46-1.18.48, 1.44.40-1.46.09 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20210212084334/https://www.youtube.com/watch?v=hbD7zC_NUHw] (“E=mc2, bu denklem…” alıntısı Johnstone’dandır.); Wikipedia Contributors, “Nuclear fission”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 7 Kasım 2016, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nuclear_fission&oldid=748388669>, Erişim: 10 Kasım 2016; Wikipedia Contributors, “Nuclear fusion”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 21 Kasım 2016, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nuclear_fusion&oldid=750767341>, Erişim: 21 Kasım 2016.

Tahmine değil, ilgili gözlemler sonucu genişletilmiş bilimsel hesaplamalara dayalı olarak galaksimizde “Dünya büyüklüğünde ve yaşanabilir” ve “sıvı hâlde su bulunduran” ∼8,8 milyar gezegen olduğu kuvvetle muhtemeldir. Galaksimizde “her 5 yıldızdan 1 tanesi Güneş’e benziyor” ve Güneş’e benzeyen bu yıldızlardan yaklaşık %22’si de yörüngelerinde Dünya benzeri gezegen barındırıyor. Bize en yakın Dünya benzeri gezegen bizden ∼112 trilyon km uzaklıktadır. (200 milyar yıldızın 5’te 1’i 40 milyar eder, 40 milyarın %22’si de 8,8 milyar eder.)^[2] Ayrıca, galaksimizde bir milyon “uygarlık” olabilir. Bunların “herhangi ikisi arasındaki mesafenin en az 200 ışık yılı olduğu sanılmakta[dır]“.^[3]

Güneş’ten sonra bize en yakın yıldıza saatte ∼30 bin km hızla gidersek ancak ∼150 bin senede ulaşabiliriz: İsmi Proxima Centauri’dir ve bize ∼4,2 ışık yılı (∼40 trilyon km) uzaklıktadır, bu yüzden oradan çıkan ışık ∼4,2 yılda Dünya’ya ulaşır. Güneş ise Dünya’dan ∼8 ışık dakikası (∼150 milyon km) kadar uzaklıktadır, bu yüzden Güneş’ten çıkan ışık ∼8 dakikada Dünya’ya ulaşır. (Bizden 20 ışık yılı uzaklığa kadar bilinen tüm yıldızlar sadece 131 tanedir.)^[4]

Kaynaklar

[1] Bill Bryson, age., s. 108, 109. {“Bir hidrojen bombası…” cümlesi, Merve Salman, “Nükleer Silahlanmanın ABD Dış Politikasına Etkileri: Ronald Reagan Dönemi (1981-1989)”, Trakya Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2012, [PDF] <https://dspace.trakya.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/trakya/1700/0102995.pdf>, Erişim: 17 Temmuz 2022, s. 22 [(+) eklediğim kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20221217150029/https://dspace.trakya.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/trakya/1700/0102995.pdf].}

[2] TG Editörü, “Dünya benzeri ‘8.8 milyar gezegen var'”, Geoff Marcy, Türkiye Gazetesi, sgt: 5 Kasım 2013, <http://www.turkiyegazetesi.com.tr/teknoloji/98760.aspx>, Erişim: 14 Kasım 2016 [kalıcı arşiv kaydı: https://web.archive.org/web/20201126181051/http://www.turkiyegazetesi.com.tr/teknoloji/98760.aspx].

[3] Bill Bryson, age., s. 25.

[4] Wikipedia Contributors, “Star”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 24 Ağustos 2020, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Star&oldid=974733296>, Erişim: 17 Eylül 2020 (“Bizden 20 ışık…” cümlesi, Wikipedia Contributors, “List of nearest stars and brown dwarfs”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, sgt: 8 Nisan 2023, kalıcı arşiv kaydı: <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_nearest_stars_and_brown_dwarfs&oldid=1148803167>, Erişim: 26 Nisan 2023).