Beyin. 3,5-3 milyar yıl önce ilk canlılar olarak oluşan Bakteriler ve Arkeler tek hücreli oldukları için gereksinimleri kendine yeterli ve hücre içi iletişimleri basitti. ~650 milyon yıl önce çok hücreli organizmalarda ise belirli hücreler sindirimle uğraşıp, bazıları dolaşımı sağlayıp, bazıları da koruyucu bir tabaka oluşturup vs. bu şekilde hücreler arası uzmanlaşma sağlanıldı. Kimyasal sinyaller ya da hormonlar en ilkel organizmalarda bile mevcuttu. Hücreler arası uzmanlaşmanın sağlanmasıyla sinir hücreleri “nöronlar” oluşmuştu. İlk olarak sudaki “yassı solucanlar”, nöronların bir ganlionda kümelendikleri bir sinir sistemi geliştirmişlerdi (Ganglion: nöronların oluşturduğu kümelenmedir). Ganglionun sinirler ve beyin arasındaki evrimsel halka olduğu saptanmıştır. Sudaki yumuşakçalarda sinir sistemi bağırsak etrafında olduğu için genişlemesi bağırsağı sıkıştıracağından beyin büyüklüğü sınıra ulaşmıştı. Beynin gelişmesi için sinirlerin bağırsaktan ayrılması gerekiyordu. Bir kafanın gelişmesiyle ağzın ve göz oyuklarının burada kendilerine yer bulmaları “harekette avantaj” sağlıyordu. Nöron hücreleri ilk başlarda ‘mide’ gibi bölgelerde vücutta dağınık bulunuyordu. Sonra bu nöronlar en uygun yer olarak kafada birleşti ve çoğaldı. Bu ilkel beyin olan ganglion kümelenmesi “yassı solucan”ının başında oluşmuştu. Yararlılığı görülen bu uyarlanma, ilerleyen süreçte gelişecekti.

Kafanın/Beynin oluşmasının sebeplerini özetleyecek olursak: Başlangıçta nöronlar bağırsak kısmında bulunuyordu. Nöronların genişlemesi bağırsağı sıkıştırmaya başladı. Bu yüzden nöron kümeleri sınıra ulaştı ve kendilerine vücutta başka yer bulmaları gerekiyordu. Metabolizmanın/vücudun uç kısımlarının boş olması, nöronlar için elverişliydi. Kafanın oluşacağı bu uç kısmın; hayvanın hareket kabiliyetini olumlu yönde arttırmasına bağlı olarak, nöronların burada kümelenmesi başladı: 600-500 milyon yıl öncesi zaman aralığında (yassı solucanlarda ve/veya yassı su solucanında -Spriggina floundersi- ve Pikaia, Haikouichthy, Myllokunmingia, Lancelet gibi balık benzeri ya da ön/ilk balıklarda): Oluşan bu kafa hayvana üstün hareket özelliği sağlamaktaydı.

~530/500 milyon yıl önce omurgalı balığın oluşması omuriliğin ve beynin gelişmesini sağladı. Devam eden bu süreçte beyin lobları gelişti ve talamus oluştu. Kafatasında büyük bir beyin oluştu ve buradan çıkan sinirler omurganın aşağılarına kadar ulaştı. Sonra 380/350-300 milyon yıl öncesi arasında başta sudan karaya çıkan amfibilerin ve onlardan da sürüngenlerin oluşmasıyla ve devamında bu canlılarda ön beyin bölgesi daha da gelişti. Sürüngenlerde beyin büyüklüğü ile vücut büyüklüğü bağlantılı olarak aynıdır. İlerleyen dönemlerde beyinde ‘temel anlamda’ herhangi bir gelişme olmamıştır. Nitekim 220-66 milyon yıl öncesi arasında memelilere giden yolda ve memelilerde serebral korteksin oluşup gelişmesiyle beyin büyüklüğünde (yani beynin vücuda oranında) ve zekada büyük bir sıçrama görülür. (Serebral Korteks, beynin dış yüzeyinde olup kıvrılan ‘gri cisim’ tabakasıdır.) Etoburlar, toynaklı memeliler ve insana giden yoldaki primatlarda en fazla beyin büyüklüğü artışı görülmektedir.

Memelilerde bu beyin artışının sebebi kısaca şudur: Avcılara yem olmamak adına onlardan kaçan memelilerin boyutu sincap gibi ufaktı ve korunma-yaşayabilme açısından gececiydiler (evrimsel süreçte onlara avantaj sağladığından ufalıp gececil olundu); görüntü, ses, koku gibi algılarını bu gece ortamında -gerek avcılara yem olmamak gerekse de yaşayabilmek adına- arttırma eğilimine girdiler ve bu sayede beyinleri gelişti.

Maymunlar ve İnsansılar evrimleştikçe beyin büyüklüğü daha da arttı. İnsan türüne giden yolda dik yürüme, alet yapabilme gibi özelliklerle gelişen insanlık; beyin hacimlerini de günümüz seviyesine çıkarabilmeyi başardı. İnsan beyni yaklaşık 86 milyar beyin hücresine -nörona- sahiptir. Ayrıca kuşlar ve memeliler kafatasının üst boşluğunu beyinle doldurur: Yanı sıra balıklar, amfibiler ve sürüngenler boşluğun yalnızca bir kısmını doldurur.

Göz. Göz olmadan önce başlangıçta hissetme/dokunma vardı, sonra “ışığa duyarlılık” ve “ışığa yönelme” ve de “ışığı algılayabilme” olarak gözün oluşumu kafada başladı (600-500 miyon yıl önce – “terliksi hayvan” ve sonrasında “solucanlar”). Gözün oluşumu da kafanın oluşumuyla bağlantılıdır. Nöronların fazla olarak bulunduğu yerin kafa olması sonucu göz, kafa bölgesinde oluşmuştur: Harekette ve tehlikelere karşı avantaj sağlaması diğer etkenlerdir. Gözün oluşumu ile cisimler, ışığın etkisiyle görüntülenmeye başlandı. Başlangıçta düz olan göz, 2 boyutlu olarak net görememekteydi: Sonrasında çukurlaşarak 3 boyutlu net görüntü de sağlanılmış oldu.^[267]

___________________
^[267] (96. Konu veya bu dipnot, önceki yazdıklarımdan şunların birleştirilmesidir): Doksat, ags.; Güleç, agm.; 66, 68-75, 79, 80 ve 94. Konular.
^[268] Figür 135: The Open University, <https://www.open.edu/openlearn/nature-environment/natural-history/tree-life> veya Pinterest, <https://tr.pinterest.com/pin/556616835191157813/?lp=true> <https://i.pinimg.com/originals/3b/ea/36/3bea36583c7bd749313dcccf1f4514ba.jpg> veya Static Flickr: Farm4, <https://farm4.staticflickr.com/3369/3650347833_7f1430515a_o.jpg>; figürün daha yüksek çözünürlüğü için bk. Alan Bernstein, <http://alanbernstein.net/images/large/bbc_treeoflife.jpg>; Erişimler: 4 Nisan 2019.
^[269] Figür 136: Evogeneao, <https://www.evogeneao.com/explore/tree-of-life-explorer> veya Ellerandall, <http://www.ellerandall.com/images/blog/Evo_large.gif>; Ayrıca (ek olarak) şu ikisine de bk. Intelligent Life, <https://myintelligentlife.wordpress.com/2012/02/13/tree-of-life/> veya Imgur, <https://i.imgur.com/kRsV887.gif> ve Palaeos, <http://palaeos.com/systematics/images/TreeOfLife.jpg>; Erişimler: 4 Nisan 2019.

“Evrimsel süreçte ilk başta ağız mı yoksa anüs mü oluştu?” sorusu tartışmalı olsa da eldeki veriler blastopordan ilk başta ağızın ve sonra da ondan anüsün oluştuğunu işaret etmektedir, şöyle ki: 600 myö-günümüz zaman aralığında yaşayan (ilkler hariç) Protostomia kladındaki hayvanların embriyonik gelişimi sırasında hücrelerle dolu yuvarlağımsı embriyo başta hücrelerin kenarlara çekilip içinin boşaldığı blastula evresine geçer sonra blastula bir yerden içe doğru kıvrılır/çöker/oyuklaşarak gastrula evresine girilir sonra da çökmeden dolayı meydana gelen dıştaki açıklığa blastopor yani ilkin-ağız denir, çökmenin içe doğru derinleşip ağızın ters/diğer tarafında ise (bileteral / vücut simetrisi eşliğinde) tekrar çökme oluşur ve buraya da anüs denilir, böylece önce ağız sonra da anüs oluşur. 540 myö-günümüz zaman aralığında yaşayan (ilkler hariç) Deuterostome üst şubesindeki hayvanlarda ise bu durumun tersi olur yani önce anüs sonra da ağız oluşur. “İlkler hariç” kısmını açacak olursak ilk Protostomia ile Deuterostome’ler solucan-benzeri canlılar olup tek deliklerinin bulunduğu yani sadece ağız ve/veya anüs görevi gören tek bir deliğin olduğu (veya sadece ağız, veya sadece anüs, veya hem ağız hem de anüs görevi gören tek bir deliğin olduğu) düşünülmektedir ama başlangıçta ağızımsı bir görevi olan tek bir deliğin olduğu görüşü biraz daha öndedir; Protostamia’lar günümüzde yaklaşık 1 milyon canlı türüne, Deuterostome’ler ise günümüzde yaklaşık 60 bin canlı türüne evrildi. İnsan embriyosunda ilk 4. haftada ağız, 8. haftada ise anüs oluşur.^[264]

İnsanın tüm hücreleri 7 senede bir “tamamen” yenilenir.^[265] Normalde vücut hücrelerinin çoğu 3 ayda bir yenilenir: Beyin hücreleri birkaç senede bir yenilenir: Bunların dışında kalan az sayıdaki bazı hücrelerin yenilenmesi ise 7 seneyi bulur.^[266]

___________________
^[262] Figür 133: The Boston Globe, <https://www.bostonglobe.com/rw/Boston/2011-2020/WebGraphics/Ideas/BostonGlobe.com/2012/10/ascent/img/evolution_early_man.jpg> Erişim: 3 Nisan 2019; veya M. Gerhard Buurman vd., “Serial Porsche”, Wissenschaft Künste Medien, Turia Kant, 2015, <https://www.academia.edu/19743118/Serial_Porsche> Erişim: 17 Aralık 2017, s. 26, 34 (Academia).
^[263] Figür 134: Nobu Tamura, Deviant Art, <https://www.deviantart.com/ntamura/art/Evolution-project-178230251> Erişimler: 17 Aralık 2017 ve 3 Nisan 2019.
^[264] Wikipedia Contributes, “Embryological origins of the mouth and anus”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Embryological_origins_of_the_mouth_and_anus>; “Protostome”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Protostome>; “Deuterostome”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Deuterostome>; “Gastrulation”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Gastrulation>; “Blastula”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Blastula>; “Kimberella”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Kimberella>; “Saccorhytus”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Saccorhytus>; “Vetulicolia”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Vetulicolia>; Wikipedia Katılımcıları, “Gastrulasyon”, Vikipedi, Özgür Ansiklopedi, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Gastrulasyon>; Erişimler: 3 Nisan 2019.
^[265] (Birçok ödülü olan bu filmde geçen bir repliktir/sözdür): Richard Schenkman [Yönetmen], “The Man from Earth” [Film], Yapım: Emerson Bixby vd., 2007, <https://www.imdb.com/title/tt0756683/> veya Wikipedia Contributes, “The Man from Earth”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/The_Man_from_Earth>; Erişimler: 4 Nisan 2019.
^[266] Caner Taslaman’ın TV’de söylediği bağlantı bulunup eklenecek.

İnsanın evrimsel süreci içerisinde (zamanla gelişmesi sırasında) genel anlamda beyin hacminin büyüdüğü açık bir şekilde görülür. Australopithecus cinsindeki türlerin beyin hacimleri 300-600 cm³ arasında değişirken sonrasındaki temel insan türlerini geçmişten geleceğe doğru sıraladığımızda beyin hacimleri belirtilen aralıklarda olup şu şekilde artmıştır: H. habilis 510-660 cm³, H. ergaster 700-850 cm³, H. erectus 850-1100 cm³, H. heidelbergensis 1100-1300 cm³, H. neandertalensis 1200-1800 cm³ ve H. sapiens 1000-1850 cm³. H. neandertalensis’in beyin hacmi büyük olmasına rağmen alnı biraz basıktır. H. sapiens’te alın kısmı yukarıya -öne- doğru geliştiği için zekada ilerleme olmuştur. Yanı sıra geçmişten geleceğe doğru insanları sıraladığımızda beyindeki kıvrım sayısının yavaş yavaş arttığını görürüz.^[252]

Evrimsel süreç içerisinde memeli beyninde serebral korteks ve neokorteks bölgesi gelişti: Bu ikisi memeli beynini (beynin alt-orta kısmının üstündeki üst beyin diyebileceğimiz serebrumu) dıştan çevreleyen katmanlardır ve sadece memelilerde bulunur. Serebral korteks; beynin dış yüzeyinin katlanıp kıvrıldığı katmanlardır ki bu kıvrımlarla yüzey alanı da artar (kıvrımlar beyaz maddeyi çevreleyen gri madde madde olup beyin yarımkürelerinde dıştan içe doğru beyin yarımküre uzunluğunun yaklaşık çeyrek-yarım arası kadar uzanır), insanda 2-4 mm arasında olup beyin ağırlığının %40 civarını oluşturur, insan beyninde bulunan ∼86 milyar tane nöronun ∼16 milyarı buradadır, insanda serebral korteksin %∼90’ını neokorteks oluşturur ve tüm beynin (yani tüm beyni halı gibi açıp düz olarak serdiğimizde bütün beynin) %∼76’sı neokorteks’tir. Neokorteks; duyusal algı (5 duyu), biliş (idrak, kavrama, bilinç, bilinçli olma, farkında olma), motor komutların üretimi (emir verip yönetmek, kontrol/komuta etmek), uzaysal muhakeme (mantıklı düşünme) ve dil gibi yüksek düzey beyin fonksiyonları buradan yürütülür. İnsan beyni vücut ağırlığının %∼2’sidir ama enerjinin %∼20’si beyin tarafından kullanılır.^[253]

Zeka beyin ağırlığına, hacmine ve nöron sayısının fazlalığına doğrudan bağlı değildir. Örneğin Afrika filinin beynindeki bu üç özellik insanınkinin ~3 katıdır. İnsan zekası beyin ağırlığı, hacmi, nöron sayısı, nörolojik bağlantı sayısı (sinaps), beyin hacminin vücut hacimine oranı, neokorteksin büyüklüğü, kıvrım sayısı gibi etmenlere doğrudan değil dolaylı olarak bağlıdır çünkü bu özelliklerin bir takımı veya birkaçı yunus, fil ve balina gibi canlıların bazı türlerinde insandan daha fazladır, insanı diğer hayvanlara göre “zeki” (gerçi zeka ne demekse, her canlı kendine göre zekidir, insanı insan yapan desek daha doğru olur) insanı insan yapan doğrudan asıl unsur beynin ön kısmının gelişmiş olmasıdır (frontal lob / ön lob / ön beyin). Frontal lob alnın arkasında bulunup beynin evrimleştiği son bölgedir ve insan beyninin üçde ikisini (2/3) oluşturur: Frontal lobun özellikleri; bilinçli olma – farkında olma (bilinç, biliş), dürtülerin / iç güdülerin kontrolü veya bastırılması, kişilik/karakter, kendini yönetme, karar alma/verme, geleceği planlama, düşüncelerin kelimelere dökülmesi (dil), (beyinde dopamine duyarlı nöronların çoğu ön lobda bulunur bu bağlamda) ödüllendirme ve motivasyon, empati, anıları biçimlendirme, dikkatin yoğunlaştırılması, nesneleri karşılaştırma (sınıflandırma), yürüme ve koşma gibi hareketleri koordine etme (yanı sıra şu unutulmamalıdır ki beyinde herhangi bir bölgedeki bir özellik diğer bölgelerle de bağlantılıdır).^[254]

İnsanın beyninin gelişmesinde temel olarak 6 faktör vardır. 1- El-Göz koordinasyonu: Ormandan çıkıp savana hayatına geçen (ağaçtan düzlüğe inen ve elleri serbest kalan) insan av olmamak adına aletler yaptı ve avcılardan korundu, alet yaptıkça beyin gelişti ve/veya beyin geliştikçe de daha iyi alet yaptı. 2- Karşıt Başparmak: İnsana giden evrimsel süreç boyunca elin başparmağı uzamıştır, bunun sebebi yapılacak aletin malzemelerinin daha iyi tutulup/kavranıp daha kaliteli aletlerin yapılabilmesidir (kısacık bir el başparmağınız olduğunu düşünün doğru dürüst bir bardağı bile tutamazsınız). 3- Sosyal Yaşam ve Tür İçi İletişim: İnsanların birlikte gruplar halinde yaşaması, dayanışması, dış tehlikelere karşı beraberce korunulması, grup bireyleri aralarındaki iletişimin güçlü olması gibi durumlar beynin gelişmesini desteklemektedir. 4- İki Ayak üzerinde Yürüme: Dik duran bir canlı türü, aynı türün durmayanına göre, herhangi bir tehlikeyi gözlerinin daha yüksekte olmasından dolayı daha çabuk fark edecektir. Dik yürüme ile bacak kaslarımız güçlenip kollarımız kısalmıştır; denge bağlamında iç kulağımız karmaşıklaşıp denge mekanizmalarımız gelişmiştir. Kemiklere ve eklemlre binen yük dağılımdan dolayı iki ayak üzerinde yürünürken daha az, dört ayak üzerinde yürünürken daha çok enerji harcanır bu bağlamda ağaçlardan düzlüklere inip çok uzun mesafelere yayılan atalarımız için dik yürüme avantajlıydı: Dik yürüme ile dikine alanın azalmasından dolayı tepedeki güneş ışığına daha az maruz kalınır ve enine esen rüzgarın çarpacağı alanın artmasından dolayı da daha çok serinleme imkanı bulunur bu bağlamda uzun mesefe yürüyüşlerinde/göçlerinde ısı dengesi de sağlanmış olur. Dik yürümeyle daha rahat harekete ve daha fazla hareket alanına sahip olma bağlamında ve de serbest kalan ellerle alet yapma eşliğinde av olma durumunun azalması avcı olma durumunun ise artması görülmüştür. 5- Cinsel Seçilim: Atalarımızın dişileri kendilerine eş olarak daha zeki, daha güçlü, daha sosyal olan erkekleri seçme eğilimindedir, bu seçim erkekler için de geçerlidir bu bağlamda (ve daha zeki olanlarda karşı cinsi etkileyip üreme şansının daha fazla olmasından veya hayatta kalıp daha çok üremesinden dolayı) cinsel seçilim beynin gelişmesindeki bir faktördür. 6- Et Ağırlıklı Hepçil Diyet: Ağaçlardaki atalarımız otçuldu, düzlüklere inme ve ot bulamama sebebiyle artık etrafta bulabildiği hayvan etiyle de beslenmeye başladı; et, beyin ve gelişimi için çok değerli bir yiyecektir.^[255] İnsanın beyin kapasitesi evrimsel süreç boyunca durmadan artmıştır: Fakat ~130 bin yıldır hiç artmamıştır. Gelecekte beyin kapasitemizin artması veya azalması bizim yapacağımız şeylere bağlıdır.^[256-1]

Pew Research Center şirketinin USA (ABD)’de 2018’de yaptığı “Canlıların evrimine inanıyor musunuz?” sorusunun yetişkinlere sorulduğu bir ankette %81 evet çıkmıştır: Aynı şirketin aynı yerde 2014’te yaptığı American Association for the Advancement of Science (AAAS, Bilimin Gelişimi Amerikan Derneği)’ndeki bilim adamlarına aynı sorunun sorulduğu bir ankette ise %98 evet çıkmıştır.^[256-2]

___________________
^[252] 178, 182, 183, 189, 192, 196, 201, 240, 243 ve 246. dipnotlara bk.
^[253] 122. dipnota bk.; Wikipedia Contributes, “Cerebrum”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Cerebrum>; “Cerebral cortex”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Cerebral_cortex>; “Neocortex”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Neocortex>; “Human brain”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Human_brain>; Erişimler: 01 Nisan 2019.
^[254] Çağrı Mert Bakırcı, “İnsan Zekasının Evrimi: Neden Sadece İnsanın Beyni Bu Kadar Evrimleşmiştir?”, Evrim Ağacı, Yayın tarihi: 21 Nisan 2011, SGT: 5 Mart 2019, <https://evrimagaci.org/insan-zekasinin-evrimi-neden-sadece-insanin-beyni-bu-kadar-evrimlesmistir-41>; Wikipedia Contributes, “List of animals by number of neurons”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_animals_by_number_of_neurons>; “Brain-to-body mass ratio”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Brain-to-body_mass_ratio>; Sinan Canan, “Beyin Nasıl Oluştu?”, [YouTube videosu], Açık Beyin, Video yayın tarihi: 16 Ekim 2017, <https://youtu.be/7HLcT1eYCWw>; Zawn Villines, “Frontal lobe: Functions, structure, and damage”, Medical News Today, 29 Haziran 2017, <https://www.medicalnewstoday.com/articles/318139.php>; Erişimler: 1 Nisan 2019.
^[255] Bakırcı, “İnsan Zekasının Evrimi…”, ags.
^[256-1] Sultan Tarlacı’nın TV’de söylediği bağlantı bulunup eklenecek.
^[256-2] David Masci, “For Darwin Day, 6 facts about the evolution debate”, Pew Research Center, 11 Şubat 2019, <https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/02/11/darwin-day/> Erişim: 2 Nisan 2019.

___________________
^[257] Figür 128 vd.: Evolution Textbook, <http://www.evolution-textbook.org/content/free/figures/25_EVOW_Art/11_EVOW_CH25.jpg> veya benzeri için Scientific Art, <http://www.scientific-art.com/portfolio%20palaeontology%20pages/skulls.htm>; Erişimler: 15 Aralık 2017.
^[258] Figür 129 vd.: La Ciencia y sus Demonios, <https://cnho.files.wordpress.com/2015/04/evolucion-humana-cerebro.jpg> veya benzeri için Research Gate, <https://www.researchgate.net/figure/Human-evolution-based-on-skull-endocasts-of-fossil-archaic-primates-and-early-hominids_fig4_317784454> (Yükleyen: Vincent van Ginneken) veya aynısı için Eduardo Gómez, <https://www.slideshare.net/EDU3364/hominizacin-72386014> (22. slayt) veya Инфоурок, <https://infourok.ru/prezentaciya-razvitie-soznaniya-i-lichnosti-759482.html> (14. görsel); Erişimler: 2 Nisan 2019. (Bu görseli kimin yaptığını bulamadım). İlk başta buradan almıştım fakat bu link şu an açılmıyor <https://myweb.rollins.edu/jsiry/Pleistocene_Brains.html> Erişim: 15 Aralık 2017.
^[259] Figür 130 vd.: Daily Mail Science & Tech, <https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2640717/Brain-brawn-Humans-evolved-weedy-free-energy-power-mind.html>; Ayrıca (ek olarak) bk. Sarah Griffiths, “Brain over brawn: Humans evolved to be weedy to free up energy to power the mind”, Daily Mail Science & Tech, 27 Mayıs 2014, <aynı link>; Erişim: 15 Aralık 2017.
^[260] Figür 131: Richard Bizley, Science Photo Library, <https://www.sciencephoto.com/media/170776/view/human-evolution-artwork> Erişim: 2 Nisan 2019 veya Richard Bizley, Fine Art America, <https://fineartamerica.com/featured/human-evolution-artwork-richard-bizley.html> Erişim: 15 Aralık 2017.

Üstteki 12 tane rekonstrüksiyon modelini yapan Adrie Kennis ile Alfons Kennis‘tir ve Alice Roberts’in yazdığı “Evolution the Human Story” adlı kitapta geçmektedir (Dorling Kindersley Limited).^{[261/Figür 132(12’si için)]} (Zaman aralıkları, öncesinde işlediğimiz ilgili konulardandır), (12 görseli tek tek düzenleyen: Alper Çadıroğlu).

___________________
^[261] Figür 132 vd.: (12’si için bk.) A Home for Design, <https://ahomefordesign.com/?NodeId=uivp> Erişim: 16 Aralık 2017 veya Imgur, <https://imgur.com/I2N82cz>; Ayrıca (ek olarak) şu dördüne bk.: Bu 12’sinin daha büyük/kaliteli/net görselleri için orijinal sitesinden de bakabilirsiniz Kennis & Kennis Reconstructions, <http://www.kenniskennis.com/site/sculptures/Head%20reconstructions%20realistic/>; Bulunduğu kitap için bk. Alice Roberts, “Evolution: The Human Story”, Dorling Kindersley Ltd, Eylül 2011, <https://books.google.com.tr/books?id=XGFpC2von_cC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q&f=false> (Google Books); Alice Roberts, <https://www.alice-roberts.co.uk/books>; Dorling Kindersley Limited, <https://www.dk.com/uk/book/9781405361651-evolution-the-human-story/>; Erişimler: 3 Nisan 2019.

___________________
^[236] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo rudolfensis”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-rudolfensis> Erişim: 22 Mart 2019.
^[237] Figür 120 vd.: Bayerischer Rundfuk, <https://www.br.de/themen/wissen/homorudolfensis-urmensch…> veya <https://www.br.de/themen/wissen/besiedlung-europa-moderner-mensch-100.html>; daha fazlası için, kafayı biraz daha yandan görebilmek için bk. Getty Images, <https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/reconstruction-on-the-homo-rudolfensis-1-8-to-2-5-million-news-photo/582628334> veya e-wiki, <http://e-wiki.org/tr/images/Homo_rudolfensis#images-4>; tam yan için -sağ alttaki- bk. Welt, <https://www.welt.de/wissenschaft/article108557276/Fleisch-beguenstigte-Aufstieg-des-Fruehmenschen.html#cs-title.jpg>; Erişimler: 22 Mart 2019.
^[238] Wikipedia Contributes, “Homo erectus”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_erectus#Homo_erectus_georgicus> Erişim: 22 Mart 2019.
^[239] Figür 121 vd.: WFTGA Convention Georgia, <https://wftga2019.com/blog-items/21-the-oldest-europeans-were-found-in-georgia> veya Agenda, <http://agenda.ge/en/news/2016/2247>; Atalier Daynès, <http://www.daynes.com/en/exhibitions-hyper-realistic-reconstructions-paleoanthropology/georgia-18/zezvu-and-mziu-36.html>; Erişimler: 23 Mart 2019; daha fazlası için bk. Natacha Bineau, Musée de Préhistoire des gorges du Verdon, <http://www.museeprehistoire.com/fileadmin/mediatheque/quinson/documents/Espace_presse/2011-Dossier-presse-DeHomogeorgicus-Otzihommedesglaces-MuseeQuinson.pdf> s. 6, 7, Erişim: 11 Aralık 2017.

Homo cepranensis (veya Ceprano Man: Bulunan fosil kafatasının alt yarısı olmadığından dolayı yeni bir tür olduğu tartışmalıdır, bir Homo heidelbergensis de olabilir, ayrıca H. erectus’la benzer yönleri de vardır), yz: 1-0,7 myö arasında herhangi bir zaman (0,9-0,35 myö arasında da olabilir, tarih net değildir), yy: Ceprano/İtalya, beyin hacmi: 1200 cm³ (Rekonstrüksiyon görselini çok aradım fakat bulamadım zaten “tartışmalı” olduğundan siz H. heidelbergensis’e yakın bir şey düşünün).^[242]

___________________
^[240] Wikipedia Autoren, “Homo antecessor”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Homo_antecessor>; Colaboradores de Wikipedia, “Homo antecessor”, Wikipedia, La enciclopedia libre, <https://es.wikipedia.org/wiki/Homo_antecessor> Erişimler: 23 Mart 2019.
^[241] Figür 122: Flickr, <https://www.flickr.com/photos/jlmaral/10829498/in/photostream/> ve <https://www.flickr.com/photos/jlmaral/10233457/in/photostream/> Erişim: 12 Aralık 2017 veya Wikimedia Commons contributors, “File:Homo antecessor male.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_antecessor_male.jpg> Erişim: 23 Mart 2019.
^[242] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Ceprano”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 29 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/ceprano>; Contributori di Wikipedia, “Homo cepranensis”, Wikipedia, L’enciclopedia libera, <https://it.wikipedia.org/wiki/Homo_cepranensis>; Wikipedia Contributes, “Ceprano Man”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Ceprano_Man>; Wikipedia Autoren, “Homo cepranensis”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Homo_cepranensis>; Erişimler: 23 Mart 2019.

___________________
^[243] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo heidelbergensis”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 13 Aralık 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-heidelbergensis>; “Fire-Altered Stone Tools”, <http://humanorigins.si.edu/evidence/behavior/hearths-shelters/fire-altered-stone-tools>; Wikipedia Contributes, “Homo heidelbergensis”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_heidelbergensis>; “Homo rhodesiensis”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_rhodesiensis>; תורמי ויקיפדיה, “הומו היידלברגנסיס,” ויקיפדיה, האנציקלופדיה החופשית, <https://he.wikipedia.org/wiki/הומו היידלברגנסיס>; Fran Dorey, “Homo heidelbergensis”, Australian Museum, SGT: 11 Kasım 2018, <https://australianmuseum.net.au/learn/science/human-evolution/homo-heidelbergensis/>; Erişimler: 26 Mart 2019.
^[244] T.C. Türk Dil Kurumu (TDK) “Büyük Türkçe Sözlük”ten aynen aktarıyorum <http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_bts&view=bts> (erişim: 26 Mart 2019): “Polimorfizm”: Bir tür veya populasyon içinde farklı şekilli bireylerin bulunuşu: Kendiliğinden alelik varyasyonlar gösterme ya da DNA restriksiyon modelinde değişiklik gösterme: Birkaç biçimde bulunma durumu, özellikle aynı canlı türünün birkaç değişik biçim gösterme durumu: Gelişim sürecinin değişik devrelerinde farklı biçimler gösterme hâli veya özelliği: Bir toplumda yalnızca tekrarlayan mutasyonlarla sürdürülemeyecek oranlarda var olan, seyrek sıklıktaki süreklilik göstermeyen iki veya daha fazla genetik özelliğin birlikte oluşumu: Birkaç farklı biçimde olma durumu, çok biçimlilik. “Polimorfik”: Aynı popülasyon içerisinde ve aynı türe ait farklı eşeylerde, iki ve veya daha çok belirgin farklılık gösteren: Çeşitli veya pek çok formu olan, gelişimin farklı evrelerinde farklı formlarda görülen. “Dengelenmiş Polimorfizm”: Bireylerin iki ya da daha fazla tipinin dengeli olarak bir arada bulunması: Bir populasyonda bir genin bir karakter ya da farklı alellerinin şekilleri: Devamlı yeni döllerin meydana geldiği bir populasyonda iki ya da daha fazla formun birkaç döl aynı durumda kalması. “Alel”: Her biri, bir karakterin farklı şekilde belirmesine sebep olan, tek bir gen lokusunun iki veya daha fazla sayıda olabilen alternatif şekilleri. “Lokus”: Belli bir gen ya da bu genin alellerinden birinin kromozom üzerinde bulunduğu düşünülen yer: Kromozomların üzerlerinde genlerin bulunduğu özel yerler: Yer: Genlerin DNA üzerindeki fiziksel yerleşim yeri.
^[245] Figür 123: Smithsonian’s, “Homo heidelbergensis”, ags.

___________________
^[246] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Kabwe 1”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/kabwe-1>; Wikipedia Contributes, “Homo rhodesiensis”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_rhodesiensis>; Wikipedia Autoren, “Homo rhodesiensis”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Homo_rhodesiensis>; Erişimler: 26 Mart 2019.
^[247] Figür 124 vd.: BBC Earth, <http://www.bbc.com/earth/story/20151013-how-interbreeding-shaped-us>; tam boy için bk. Wikimedia Commons, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Burgos_-_Museo_de_la_Evoluci%C3%B3n_Humana_(MEH)_-_Homo_Rhodesiensis.JPG> veya Flickr, <https://www.flickr.com/photos/evolucionhumana/6005868976>; Erişimler: 13 Aralık 2017 ve 26 Mart 2019; daha fazla ve detay görselleri için bk. Atalier Daynès, <http://www.daynes.com/en/hominids-reconstructions/homo-rodhesiensis-kabwe-broken-hill-16.html> Erişim: 26 Mart 2019.
^[248] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo floresiensis”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 31 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-floresiensis>; “LB-1”, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/lb-1>; Wikipedia Contributes, “Stegodon”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Stegodon>; Erişimler 27 Mart 2019.
^[249] Figür 125 vd.: Flickr, <https://www.flickr.com/photos/ideonexus/4697879879/in/photostream/>; aynı modelin farklı açılardan görselleri için bk. Flickr, <https://www.flickr.com/photos/ideonexus/4697881191/in/photostream/>; iNews, <https://inews.co.uk/news/science/humans-prime-suspect-making-hobbit-relative-extinct/> Erişimler: 27 Mart 2019 ve/veya Smithsonian’s, “Homo floresiensis”, ags.

___________________
^[250] Figür 126 vd.: Godfrey Oswald, “Human Origins 101: The Basics”, Library World Records, Yaz 2012, <http://www.lwrw.org/Part2.htm> Erişim: 27 Mart 2019; Ayrıca (ek olarak) şu dördüne bk. Paper Blog, <http://en.paperblog.com/classifying-cultures-grade-v-clade-451015/>; Hand Research, <http://www.handresearch.com/news/primatology-palm-reading-primate-hands-family-tree.htm>; Erişimler: 14 Aralık 2017; W.W. Norton and Company, Inc., <http://www.wwnorton.com/college/anthro/our-origins2/ch/09/answers.aspx>; bu slaytı tavsiye ediyorum Slide Share, <https://www.slideshare.net/EDU3364/hominizacin-72386014>; Erişimler: 27 Mart 2019.
^[251] Figür 127: Open Learn, <https://www.open.edu/openlearn/nature-environment/natural-history/studying-mammals-food-thought/content-section-4> ve/veya Exploring Theosophy, <http://www.davidpratt.info/ape1.htm> Erişimler: 14 Aralık 2017.

Homo ‘insan’ ve sapiens ‘bilge’ demek olup H. sapiens “bilge insan” anlamına gelir; farkında olan insan olarak da adlandırılır: Bu tür, iklim şartlarına uyum sağlamasıyla dünyaya yayılmış ve çoğalmıştır. Afrika’da oluşmuşlardır. 1,4-1,9 metre boy, 50-100 kg ağırlık ve beyin hacimleri 1000-1850 cm³ arasında değişir. Neandertal türünün vücut özelliklerine göre daha narindirler: Kas, kemik ve dişlerdeki kaba yapı narinleşmiştir ama boy ortalamaları onlardan daha uzundur. Kafatasının arkaya yassılaşması azalarak, alının genişlemesi oluşmuştur. (Arkaya basık olan alın -yani ön beyin- bu türde zamanla ön tarafa doğru uzamıştır, büyümüştür. İnsanda ön beyin; insanın kişiliğini/karakterini, davranışlarını, benliğini oluşturur: Yani bir insanı diğerlerinden ayıran şey ön beyindir). Ön beyin hacminin gelişmiş olması, bu türün zekâsını çok arttırdı. Taştan ve kemikten yaptıkları aletler çok çeşitli ve karmaşıktı. Mağaralara çizilen resimlerle sanat yönündeki ilk gelişmeleri başlattılar. İyi ve dengeli beslenmeyle insanın yaş ömrü eski atalarına göre yükselmiştir. H. sapiens, 300 byö.den günümüze kadar anatomik, davranışsal ve bilişsel özellikler olarak -kademeli olarak- günümüz insanına benzer hale gelmiştir, benzeyegelmiştir.^[201] Homo sapiens -genel anlamda olmayıp detaylarda- ikiye ayrılır: 300-160 bin yıl öncesi arasındaki arkaik H. sapiens, 160 byö ile günümüz arasındaki modern H. sapiens; modern H. sapiens de -kabaca- üçe ayrılabilir: 160-50 byöa erken modern insan,^[202] 50-10 byöa modern insanın kültürel özelliklerinin artması veya çeşitlenmesi, 10 byö tarım ve yerleşik hayat bağlamında günümüze kadar gelinmesi. H. sapiens 300 byö Afrika’da evrildi ve burada yaşadı; 200-160 byöa.nda çoğunlukla Doğu ve Güney Afrika’da (DGA) yaşadı; genetik araştırmalar da doğrular ki günümüzde yaşayan tüm insanlar DGA’da yaşamış Mitokondriyal Havva adındaki Afrikalı bir kadın atadan türemiştir (aynı mitokondriyi miras almışlardır), öyle ki bunlar (yani DGA’da yaşayan H. sapiens 160 byö ve devamında) tüm Afrika’ya -yavaş yavaş- yayılmaya başladı; sonrasında 70 byö Afrika Boynuzu’ndan (Kızıldeniz’in altı) Orta Doğu’ya (güneyine) ve oradan da Güneydoğu Asya’ya yayılmaya başladı; 45 byö.sine kadar da (başta) Asya ve (oradan da / sonrasında da) Avrupa’nın çoğuna yayılmıştı; Avustralya’ya 60 byö, Amerika’ya ise 15 byö ayak bastı.^[203]

___________________
^[201] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo sapiens”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens> Erişim: 13 Mart 2019; Wikipedia Contributes, “Homo sapiens”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_sapiens> Erişimler: 23 Eylül 2011 ve 28 Kasım 2017; ve bk. dipnot 50; ve bk. dipnot 134; ve bk. dipnot 182.
^[202] Fran Dorey, “Homo sapiens – modern humans”, Australian Musem, SGT: 11 Aralık 2018, <https://australianmuseum.net.au/learn/science/human-evolution/homo-sapiens-modern-humans/> Erişimler: 13 ve 14 Mart 2019.
^[203] Dipnot 135’teki Wikipedia, “Human evolution”, “Stammesgeschichte des Menschen”, “İnsanın evrimi”, Erişimler: 14 Mart 2019; Wikipedia Contributes, “Behavioral modernity”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Behavioral_modernity>; Wikipedia – saradnici, “Nova hipoteza o jedinstvenom porijeklu”, Wikipedia, <https://sh.wikipedia.org/wiki/Nova_hipoteza_o_jedinstvenom_porijeklu> Erişimler: 14 Mart 2019.
^[204] Figür 103: 203. dipnottaki kaynaklarda yazan bilgilere ve haritalara göre yaptım. (Boş harita hakkında bilgi: United States Central Intelligence Agency’s World Factbook‘a ait olup şu adresten erişebilrsiniz <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WorldMap.svg> Erişim: 14 Mart 2019).
^[205] Figür 104: (Sol) The Editors and Contributors of Encyclopaedia Britannica, “human migration”, Encyclopædia Britannica, Inc., SGT: 11 Ocak 2019, <https://www.britannica.com/topic/Homo-sapiens/images-videos/media/1350865/228684>; (Orta) “human migration by gene type: 60,000 to 26,000 years ago”, <https://www.britannica.com/topic/Homo-sapiens/images-videos/media/1350865/228685>; (Sağ) “human migration by gene type: the most recent 25,000 years”, <https://www.britannica.com/topic/Homo-sapiens/images-videos/media/1350865/228687>; Erişimler: 15 Mart 2019. (Bu üç görsel “Homo sapiens” maddesinin içindedir).

___________________
^[206-1] Figür 105-1 vd.: Ewen Callaway, “Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species’ history”, Nature News, Springer Nature, 7 Haziran 2017, <https://www.nature.com/news/oldest-homo-sapiens-fossil-claim-rewrites-our-species-history-1.22114>; Jacqueline Ronson, “Discovery Puts First Humans in North Africa 300,000 Years Ago”, Inverse, 7 Haziran 2017, <https://www.inverse.com/article/32650-jebel-irhoud-morocco-homo-sapiens-evolution-first-humans>; Erişimler: 13 Mart 2019.
^[206-2] Figür 105-2: Dennis Miller, Pinterest, <https://tr.pinterest.com/pin/291889619579890410/>; farklı açılardan görselleri ve daha fazlası için bk. Kennis & Kennis Reconstructions, <http://www.kenniskennis.com/site/sculptures/Moesgaard%20Museum/>; Erişimler 22 Mart 2019.
^[207] Fran Dorey, “Homo sapiens – modern humans”, ags.; MPG Staff (yy: PG, DR, HR), “The first of our kind: Scientists discover the oldest Homo sapiens fossils at Jebel Irhoud, Morocco”, Max Planck Gesellschaft, 7 Haziran 2017, <https://www.mpg.de/11322481/oldest-homo-sapiens-fossils-at-jebel-irhoud-morocco>; Wikipedia Contributes, “Florisbad Skull”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Florisbad_Skull>; Erişimler: 13 Mart 2019.
^[208] Figür 106: (Sol) Alchetron, <https://alchetron.com/Florisbad-Skull>; (Sağ) Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Florisbad”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/florisbad>; Erişimler: 13 Mart 2019.
^[209] NSF Staff (yy.), “New Clues Add 40,000 Years to Age of Human Species”, National Science Foundation: News, 16 Şubat 2005, <https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=102968> Erişimler: 1 Aralık 2017 ve 14 Mart 2019; Fran Dorey, “Homo sapiens – modern humans”, ags.; Wikipedia Contributes, “Omo remains”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Omo_remains>; Wikipedia Autoren, “Omo 1 und Omo 2”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Omo_1_und_Omo_2>; Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Omo I”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/omo-i>; Erişimler: 19 Mart 2019; bk. dipnot 154.
^[210] Figür 107 vd.: Modern Human Origins, <http://web.archive.org/web/20131130160048/http://www.modernhumanorigins.net/omo1.html> Erişim: 2 Aralık 2017; benzer daha fazla görsel için bk.: Encyclopædia Britannica, Inc., <https://www.britannica.com/place/Omo/images-videos> Erişim: 15 Mart 2019; Alamy, <https://www.alamy.com/homo-sapiens-cranium-omo-1-image66713369.html> Erişim: 2 Aralık 2019; Science Photo Library, <https://www.sciencephoto.com/media/439467/view/prehistoric-human-skull-omo-1-> veya FineArtAmerica, <https://fineartamerica.com/featured/prehistoric-human-skull-omo-1-natural-history-museum-londonscience-photo-library.html> Erişimler: 15 Mart 2019; Modern Human Origins, <http://web.archive.org/web/20131130153129/http://www.modernhumanorigins.net/omo2.html>; Wikimedia Commons, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_Sapiens_Idaltu_-fossils_of_skull_of_man_and_child.JPG> Erişimler: 2 Aralık 2017.

İlk arkaik H. sapiens (1) ile günümüzde yaşayan H. sapiens (2) arasında şu farklar vardır (önceki insan türleri de eklidir). Vücut şekilleri çok çeşitli ortamlara adaptasyon nedeniyle değişme eğilimindedir. (1) boy kısa, ince gövde, uzun kol-bacak (tropikal bölgelerde yaşayan arkaikte cilt yüzeyinin fazla olması onu serinletmede avantajdı fakat modern insanın serin bölgelere yayılmasıyla, vücut ısısının korunması için beden büyüdü): (2)’de kadınlar ortalama 160 cm, erkekler ise 175 cm yüksekliğindedir. (1) beyin ağırlığı yaklaşık 1.500 cm³: (2) kadın-erkek ortalama 1.350 cm³ (arkaik bizden çok az / hafifçe daha fazlaydı). (2) çeneler kısa ve dişler küçük olarak çeneler ve dişler daha az sağlam (önceki insan türleri ve 2 için tam tersi). (H. sapiens çıkıntılı bir çeneye sahip olan tek türdür). (2) Kafatası: kısa/alçak taban (kafatasının eni kısa), uzun/yüksek tavan veya kasa (veya beyin kabı, yani kafatası uzunlamasına/boylamasına yüksek), kafatası en üstte en geniş en altta en dar, alın uzunluğu fazla, göz yuvaları yuvarlaktan daha çok kareye yakındır, kaş çıkıntısı sınırlı, çıkıntılı bir burun kemiği ile yüz küçük (önceki insan türleri ve 1 için tersi olarak ve/veya daha azı ya da daha fazlası). (2) önceki insan türlerine göre iskelet (kemikler) daha ince ve daha az sağlam, kas boyutu daha az, bacak-kol uzunluk farkı (göreceli olarak) daha çok, en eski/erken australopithecine atalarımızdan bu yana el ve ayak parmağı kemikleri düze yakınlaşmıştır, önceki insan türlerine göre leğen/kalça kemikleri enine kısalmış (yan yana darlaşmış) derinlemesine ise (bir kase gibi önden arakaya derinleşmiş) uzamıştır.

H. sapiens 250 byö H. neanderthalensis tarafından yapılanlara benzer olarak yonga, kazıyıcı, sivri uç (yontulmuş, oyulmuş, düzleştirilmiş, sivriletilmiş) gibi taştan küçük aletleri Afrika’da yaptı; 100 byö malzeme yelpazesi kemik, fildişi, boynuz vs. ile gelişti ve bunlardan bıçak ağızları, mızrak uçları vs. yapıldı; 40-12 byöa ise (günümüz Batı Avrupa ve Avrasya da dahil) küçük başlı oklar, dikenli mızraklar, oraklar vs. (ve benzeri gelişmişleri) yapıldı. Ateşin kontrolü H. sapiens’in genelinde vardı ve bu onu H. neanderthalensis’in bile hayatta kalamayacağı soğuk yerlerde yaşatmıştır: 26 byö (günümüz Çek Cumhuriyeti’nde) 400ºC’ye ulaşabilen yüksek ısılı fırınlarda kilden heykelcikler yapılmaya ve seramik teknolojisi de başla(n)mıştı. 100 byö (Afrika’da) basit sembolik davranışlar içeren ilkel sanatsal ifadeler görülür. 40 byö insan bilişinin artmasıyla sanatta ilerleme, karmaşık ve yenilikçi kültürler görülür (fakat bunlar günümüz insanı davranışlarından uzaktır). 36 byö (günümüz Gürcistan’da) keten bitkilerinden elde edilen liflerle giysi ve dokuma/örülü sepet yapılmış ve bunlar boyanmıştır: Dikişsiz hayvan postu giysileri/kıyafetleri önceden giyiliyordu fakat iğneyle dikilmiş ve düğme-boncuklarla süslenmiş (yani işlenmiş) tilki, kurt vs. postları kürk olarak 30 byö giyilmeye başlandı (giysi, soğuktan korunmak için başlayagelişegeldi). Giysilere dikilmeyen kişisel süs eşyaları işlenmiş giysilerden önce vardı, malzemeler şunlardı; fildişi, deniz/yumurta vb. kabuğu, kehribar (ağaç salgısı/sakızı olan reçinenin fosilleşmiş/taşıllaşmış hali), kemik ve diş(-in boncuk gibi yan yana dizilmesi): 90 byö (günümüz İsrail’de) deniz kabuklarının dizilmesi, 80 byö (günümüz Fas’ta) delinmiş yani işlenmiş kabukların dizilmesi, 45 byö devekuşu yumurta kabuklarının dizilmesi ancak bunlar vücut süslemesi olarak değildi; bilinen en eski kolyelerden biri 32 byö (günümüz Almanya’sında) mamut fildişine oyulmuş bir attır ve bu bize H. sapiens’in hayatta kalma yönünde gelişip ‘kendi’yle de ilgilenmeye fırsatının/zamanının olduğunu gösterir. 40 byö Avrupa ve Avustralya’da ‘mağara sanatı’ üretilmeye başlandı: figürlerin çoğu hayvanları ve muhtemel ruhsal varlıkları betimliyordu: En eskisinin 30 byö.ye gittiği (başta -günümüz- Fransa ve) Avrupa’nın mağara sanatındaki işaret ve sembollerden oluşan figürler hem o zamanda yaşayan hem de pek çok tarih öncesi kabilenin aşina olup anlayıp haberleşegelip bilgilerin gelecek nesillere aktarılmaya çalışıldığı, özellikle 26 sembolün binlerce yıl tekraren belirdiği (ve bunlardan bazılarının çiftler ve gruplar halinde tekrarladığı), fikirlerin doğrudan/gerçek(çi) olarak betimlenmeyip dolaylı sembolik olarak yazılaçizilegelindiği bu figürler “ilkel/temel bir dil” olup “yazılı bir kod” olduğu da muhtemeldir. Kemikten flüt ve düdük olarak ilk müzik aletleri gFransa’da 30-10 byöa.nda değişmektedir (gFransa = günümüz Fransa). Oyma heykelcikler gibi taşınabilir sanat eserleri; 35 byö gAlmanya’da çeşitli eserler, 28 byö Avrupa’da (gezegen) Venüs heykelcikleri, 26 byö gÇek Cumhuriyeti’nde göz ve çevresinin iyi bir şekilde belirtildiği fildişinden yapılma bir kadın başı: 100-80 byöa.na tarihlenen gGüney Afrika Blombos Mağarası’ndaki kırmızı toprak boyalı (kızıl killi) parçalar basit/sade/yalın -veya önemsizce yapılmış- bir sanat eseri veya bir gravürdür (maddenin oyulup işlenip/boyanıp bir yüzeye basılması tekniği), ayrıca yine burada olası sembolik davranış işaretleri, kabuktan boncuk dizilmeleri ve sofistike araçlar da basit/ilkel birer sanattır. H. sapiens çoğu zaman tabiatta doğal olarak bulunan mağara ve kaya barınaklarda yaşadı: 20 byö yaşam alanları büyüdü, açık alanlarda ahşap ve büyük hayvan kemikleri (direk ve/veya çerçeve olarak), deri (kaplama olarak) vb.den yapılan duvarımsılarla ateş ocaklarının da bulunduğu basit barınaklar/evler inşa etti, bir klanda/kabilede 25-100 kişi yaşıyordu. H. sapiens’in kasıtlı/planlı/tasarlanmış olarak yaptığı ilk mezarlardan biri (daha doğrusu kabir, makber veya gömüt) gİsrail’deki Jebel Qafzeh olup genç bir çocukla gömülmüş genç bir kadının kemiklerini içeriyor, aynı mağarada 21 kişinin daha iskeleti bulunmuştur: 40 byö.sine kadar gömütler basit ve seyrekti, bu tarihten sonra değerli eşyalar ve vücut süslemeleriyle gömülen ölüler eşliğinde gömütler ayrıntılandı ve çoğu cesedin üzerine kızıl kil serpiliyordu. H. sapiens başta Afrika’da yaşadığından buranın tropikal iklimine adapte olmuştu sonra 40 byö.sine kadar Asya, Avrupa ve Avustralya’ya yayılıp buralardaki iklime de adapte oldu, 20-15 byö.sinde de Amerika’ya yayıldı: Uzun bir süre yabani bitki ve hayvanlarla beslenen avcı-toplayıcıydı, 11 byö hala yabani gıda tüketimi önemli olmasına rağmen bitki ve hayvanları evcilleştirmeye başladı; cinsimizin genel anlamda her şeyi yiyebilmesi onun bir avantajıdır.^[214]

___________________
^[211] Robert Sanders, “160,000-year-old fossilized skulls uncovered in Ethiopia are oldest anatomically modern humans”, UC Berkeley News, 11 Haziran 2003, <https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/06/11_idaltu.shtml>; A. Aguirre de Cárcer, “Descubiertos en Etiopía los restos fósiles más antiguos de nuestra especie, Homo sapiens”, ABC.es, 12 Haziran 2003, <https://www.abc.es/hemeroteca/historico-12-06-2003/abc/Sociedad/descubiertos-en-etiopia-los-restos-fosiles-mas-antiguos-de-nuestra-especie-homo-sapiens_187262.html>; Wikipedia Contributes, “Homo sapiens idaltu”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_sapiens_idaltu>; “Homo sapiens”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_sapiens>; Erişimler: 3 Aralık 2017 ve 16 Mart 2019.
^[212] Figür 108 vd.: Wikimedia Commons contributors, “File:Homo Sapiens Idaltu.JPG”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_Sapiens_Idaltu.JPG> Erişim: 3 Aralık 2017; bk. dipnot 154.
^[213] Figür 109: (Sol ve Orta) UC Berkeley News Center, <https://www.berkeley.edu/news/multimedia/2003/06/slideshow_pt1.html> sol için veya National Public Radio – US, <https://www.npr.org/programs/atc/features/2003/jun/humanfossil/idaltu.html>; (Sağ) Księżycowa Hipoteza, <https://ksiezycowahipoteza.wordpress.com/rozne2/>; Erişimler: 17 Mart 2019.
^[214] Fran Dorey, “Homo sapiens – modern humans”, ags. (bu kısmı çevirirken TDK Güncel ve Büyük Türkçe Sözlüklerinden de yararlandım).

___________________
^[215] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Singa”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 29 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/singa> Erişim: 4 Aralık 2017; bk. dipnot 154.
^[216] Figür 110: Wikimedia Commons contributors, “File:Singa. Homo sapiens.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Singa._Homo_sapiens.jpg> Erişim: 4 Aralık 2017.
^[217] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Qafzeh 6”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/qafzeh-6> Erişim: 4 Aralık 2017; bk. dipnot 154.
^[218] Figür 111: Wikimedia Commons contributors, “File:Panel1-Qafezh 6 01-01-1980 0-39-18 327×239.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panel1-Qafezh_6_01-01-1980_0-39-18_327x239.jpg> Erişim: 4 Aralık 2017.
^[219] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Qafzeh: Oldest Intentional Burial”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 1 Nisan 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/behavior/burial/qafzeh-oldest-intentional-burial>; Scott J. Brown, “Neanderthals and Modern Humans in Western Asia”, Karmak, SGT: 27 Ağustos 2002, <https://www.karmak.org/archive/2003/01/westasia.htm>; Bernard Vandermeersch, “Qafzeh, histoire des découvertes”, Bulletin du Centre de recherche français à Jérusalem, Cilt: 18, 2007, <https://journals.openedition.org/bcrfj/226>; Wikipedia Contributes, “Skhul and Qafzeh hominins”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Skhul_and_Qafzeh_hominins>; Erişimler: 5 Aralık 2017 ve 20 Mart 2019; bk. dipnot 154. Ayrıca -ek olarak- bk. Ignacio de la Torre Sáinz, Manuel Domínguez-Rodrigo, “El Paleolítico Medio En El Próximo Oriente: Una Síntesis Regional”, Complutum, Cilt: 11, 2000, <http://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL0000110009A/29724> Erişim: 5 Aralık 2017.
^[220] Figür 112: Wikimedia Commons contributors, “File:Qafzeh.JPG”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Qafzeh.JPG> veya <https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/8/86/20171103131905%21Qafzeh.JPG> Erişim: 6 Aralık 2017.
^[221] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Liujiang”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/liujiang> Erişim: 6 Aralık 2017; bk. dipnot 154.
^[222] Figür 113: Wikimedia Commons contributors, “File:Liujiang cave skull-a. Homo Sapiens 68,000 Years Old.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Liujiang_cave_skull-a._Homo_Sapiens_68,000_Years_Old.jpg> Erişim: 6 Aralık 2017.

___________________
^[223] Jim Bowler, “Mungo Man moves to National Museum, but he’s still not home”, The Conversation, 3 Kasım 2015, <http://theconversation.com/mungo-man-moves-to-national-museum-but-hes-still-not-home-49575>; Wikipedia Contributes, “Hematite”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Hematite>; Wikipedia Katılımcıları, “Hematit”, Vikipedi, Özgür Ansiklopedi, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Hematit>; Erişimler: 21 Mart 2019.
^[224] Figür 114: Jim Bowler, ags.
^[225] Fran Dorey, “Homo sapiens – modern humans”, ags.; Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Cro-Magnon 1”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 5 Ağustos 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/cro-magnon-1>; Wikipedia Contributes, “European early modern humans”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/European_early_modern_humans>; “Cro-Magnon rock shelter”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Cro-Magnon_rock_shelter>; Erişimler: 21 Mart 2019.
^[226] Wikipedia Contributes, “Ethnic groups in Europe”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Ethnic_groups_in_Europe>; “Prehistoric Europe”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Prehistoric_Europe>; “Indo-European migrations”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Indo-European_migrations> “Indo-European languages”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Indo-European_languages>; “Europe”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Europe>; Erişimler: 21 Mart 2019.
^[227] Figür 115: (Üst) Wikimedia Commons contributors, “File:Cro-Magnon.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cro-Magnon.jpg>; (Alt) Australian Museum, <https://australianmuseum.net.au/learn/science/human-evolution/homo-sapiens-modern-humans/#gallery-279-5>; Erişimler: 7 Aralık 2017. Ayrıca (ek olarak) kolye için bk. Smithsonian Ins. NMNH: Human Origins, <http://humanorigins.si.edu/cro-magnon-shell-bead-necklace> Erişim: 21 Mart 2019.

___________________
^[228] Wikipedia Contributes, “Minatogawa Man”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Minatogawa_Man> Erişimler: 8 Aralık 2017 ve 21 Mart 2019.
^[229] Figür 116: Wikimedia Commons contributors, “File:Fossil of Minatogawa Man.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fossil_of_Minatogawa_Man.jpg> Erişim: 8 Aralık 2017.
^[230] Mandy Southgate, “Recommended: ‘One Million Years’ At The Natural History Museum”, Emm in London, 6 Mayıs 2014, <https://www.emminlondon.com/2014/05/recommended-one-million-years-at.html> Erişimler: 8 Aralık 2017 ve 21 Mart 2019; Lisa Hendry, “Bringing a Neanderthal to life: the making of our model”, The Trustees of The Natural History Museum, London, 17 Şubat 2018, <http://www.nhm.ac.uk/discover/bringing-a-neanderthal-to-life-the-making-of-our-model.html> Erişim: 21 Mart 2019.
^[231] Figür 117: (Üst) The Trustees of The Natural History Museum, London, <http://www.nhm.ac.uk/discover/how-we-became-human.html>; (Alt) Mandy Southgate, ags.; Erişimler: 8 Aralık 2017. (Bu siteyi tavsiye ediyorum <http://www.kenniskennis.com/site/Home/>).

___________________
^[232] Helen Thompson, “Paleoartist Brings Human Evolution to Life”, Smithsonian-Mag, 7 Mayıs 2014, <https://www.smithsonianmag.com/science-nature/bringing-human-evolution-life-180951155/> Erişim: 9 Aralık 2017.
^[233] Figür 118 vd.: World Of Mysteries, <http://www.themysteryworld.com/2015_05_01_archive.html> veya 4-BP, <http://4.bp.blogspot.com/-54_jX2DELbk/…sapiens.jpg> Erişim: 9 Aralık 2017 veya The Trustees of The Natural History Museum, London, <http://www.nhm.ac.uk/discover/first-britons.html>; daha fazlası için bk. Atalier Daynès, <http://www.daynes.com/en/exhibitions-hyper-realistic-reconstructions-paleoanthropology/houston-usa-21/lascaux-international-exhibition-41.html> Erişim: 22 Mart 2019; Ayrıca (ek olarak) bk. Getty Images, <https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/visitors-pass-by-wax-figures-representing-the-cro-magnon-news-photo/153998170> Erişim: 9 Aralık 2017. (Bu siteyi tavsiye ediyorum <http://www.daynes.com/>).
^[234] Christina Kåremo Sköldkvist, “Pressinformation: Den mänskliga resan”, Naturhistoriska riksmuseets, SGT: 3 Ağustos 2018, <http://www.nrm.se/ommuseet/press/pressinfoutstallningar/denmanskligaresan.9003173.html> Erişimler: 10 Aralık 2017 ve 22 Mart 2019; NRM Staff (yy.), “Fakta om de mänskliga rekonstruktionerna”, Naturhistoriska riksmuseets, 2 Eylül 2009, <http://www.nrm.se/download/18.6321786f122df65955f80006100/1367705502192/FaktaOmRekonstruktionerna2009.pdf> Erişim: 22 Mart 2019.
^[235] Figür 119 vd.: NRM, <http://www.nrm.se/images/18.5a9ee81411905b544f68000820/DMR+SW+10+besk.jpg> Erişim: 10 Aralık 2017 veya <http://www.nrm.se/download/18.5774ebc811a590cf0748000336/1367705501953/FaktaOmDmrOchHöjdpunkter.pdf>; daha fazla görsel için bk. Atalier Daynès, <http://www.daynes.com/en/exhibitions-hyper-realistic-reconstructions-paleoanthropology/sweden-7/the-human-journey-21.html> ve <http://www.daynes.com/en/hominids-reconstructions/homo-sapiens-cro-magnon-30.html>; fotoğrafı çeken bilgisi için bk. Nättidningen Svensk Historia, <https://svenskhistoria.se/den-manskliga-resan/>; Erişimler: 22 Mart 2019.

Yaşadıkları bölge Avrupa ve güneybatı ile orta Asya’dır. Ortalama ağırlık 80 kilogram, ortalama boy 1,6 metreydi. Güçlü kas ve kemik yapıları vardı. Geniş göğüs kafesli, güçlü solunum, kafatasları iri-yassı, burun geniş, geniş omuz, bacak kısa, belirgin kaş kemerleri, iri diş, geniş leğen boşluğu özellikleri vardı. Beyin hacmi 1200-1800 cm³ arasındaydı; neandertalensis, sapiens’in (yani bizim, modern insanın) beyninden az bir oranla fazla beyin hacmine sahipti. Ağaç ve kemiklerden birçok alet yaptılar; bıçak, kazıyıcı bir örnek olarak verilebilir. Çoğunlukla etle besleniyorlardı. Ölülerini gömüyorlardı, ölülere kırmızı boya sürüyorlardı, ölünün yanına öbür dünyada ihtiyacı olur diye keçi-geyik boynuzları bırakıyorlardı. “Dinsel gelişmeler ilk bu türde başlamıştır!..” (Gerçi tarihte “ilk” diye bir şey pek anlamlı değildir. Çünkü bulunmamış bir sürü şey olduğu için…) Yanı sıra kemiklerden süs eşyası yapıp bayanlar takıyordu. Bazıları mağara ayısını kutsallaştırdı. Hasta ve sakatlara bakma özellikleri vardı. Mağaralara çizdikleri şekiller/görseller vardır. Yiyeceklerini stokluyorlardı. Yaşadıkları bölgelerde elverişsiz hava koşulları ve buzul çağları, onların nüfusunun azalmasına sebep oldu. Sonrasında -biz, yani- Homo sapiens türünün ∼200 bin yıl önce doğu ve güney Afrika’da oluşmasıyla ve devamında kuzeye yayılması ile ve Homo sapiens sapiens türününde oluşmaya başlamasıyla neandertalensis türü yavaş yavaş tarih sahnesinden silinmeye başladı. Yaklaşık 30 bin yıl önce yok oldular. (sapiens’in nean.i yok ettiği de söylenir: Çünkü sapiens -ön beyin gelişmişliğinden dolayı- daha zekiydi); sapiens türünün neandertalensis türüyle birlikte ve ayrı olarak yaşadıkları da bilinir. sapiens ile nean. türü birbirlerine çok benziyorlardı, sadece çok az farklılıkları vardı. Neandertalensis türünün fosil kalıntıları fazladır.^[196]

___________________
^[196] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo neanderthalensis”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 17 Ekim 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-neanderthalensis> Erişim: 13 Mart 2019; Wikipedia Contributes, “Neanderthal”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Neanderthal>; Wikipedia Autoren, “Neandertaler”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Neandertaler>; Colaboradores de Wikipedia, “Homo neanderthalensis”, Wikipedia, La enciclopedia libre, <https://es.wikipedia.org/wiki/Homo_neanderthalensis>; Contributori di Wikipedia, “Homo neanderthalensis”, Wikipedia, L’enciclopedia libera, <https://it.wikipedia.org/wiki/Homo_neanderthalensis>; Wikipedia-bijdragers, “Neanderthaler”, Wikipedia, de vrije encyclopedie, <https://nl.wikipedia.org/wiki/Neanderthaler>; Contributeurs de Wikipédia, “Homme de Néandertal”, Wikipédia, l’encyclopédie libre, <https://fr.wikipedia.org/wiki/Homme_de_Néandertal>; Wikipedia Katılımcıları, “Neandertal”, Vikipedi, Özgür Ansiklopedi, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Neandertal>; ve bk. dipnot 182; Erişimler: 22 Eylül 2011 ve 25 Kasım 2017. (ve bk. dipnot 50). (H. nean. için 450-28 byöa da alınabilir).
^[197] Figür 99: Don Hitchcock, “Chapelle-aux-Saints – the Neanderthal / Neandertal skeleton”, Don’s Maps, SGT: 4 Aralık 2018, <https://www.donsmaps.com/chapelleauxsaints.html> Erişimler: 26 Kasım 2017 ve 13 Mart 2019.
^[198] Figür 100 vd.: Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo neanderthalensis”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 17 Ekim 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-neanderthalensis>; (a) “La Chapelle-aux-Saints”, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/la-chapelle-aux-saints>; (b) “La Ferrassie”, SGT: 24 Mayıs 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/la-ferrassie>; (c) “Shanidar 1”, SGT: 15 Kasım 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/shanidar-1>; Erişimler: 26 Kasım 2017 ve 13 Mart 2019.
^[199] Figür 101: (a) Smithsonian’s, “Homo neanderthalensis”, ags.; (b) Emergence of Cognitive Personhood in the Paleolithic, <https://paleolithicpersonhood.wordpress.com/2014/03/26/58/homo-neanderthalensis-adult-male-reconstruction-based-on-shanidar-1-by-john-gurche-for-the-human-origins-program-nmnh-date-225000-to-28000-years/> veya Onedio, <https://onedio.com/haber/binlerce-yil-once-yok-olmuslardi-kayip-insan-turu-neandertaller-yeniden-aramizda-776835>; Erişimler: 26 Kasım 2017 ve 13 Mart 2019.
^[200] Figür 102: National Geographic News, <https://news.nationalgeographic.com/news/2012/10/121012-neanderthals-science-paabo-dna-sex-breeding-humans/> Erişim: 27 Kasım 2017 veya <https://news.nationalgeographic.com/news/2012/10/121012-neanderthals-science-paabo-dna-sex-breeding-humans/#/60159.jpg> ve David Maxwell Braun, “Neanderthal Model Is First Replica of Extinct Human Species Based on DNA”, National Geographic Blog, 17 Eylül 2008, <https://blog.nationalgeographic.org/2008/09/17/neanderthal-model-is-first-replica-of-extinct-human-species-based-on-dna/> Erişimler: 13 Mart 2019.

Avrupa, Asya ve Afrika’da yaşamıştır. Yeryüzünde çoğu yere dağıldığını gösteren fosil kalıntıları bulunmuştur. Ortalama boyu 1,7-1,8 metredir. Beyin hacmi 850-1100 cm³ arasındaydı. Ortalama ağırlık 50-80 kilogramdı. “Maymun”a benzeyen habilis ile insana benzeyen sapiens arasında bir türdür. Mağaralarda evimsi yerlerde yaşıyorlardı ve ateşi yemek-ısınma gibi kullanmaya başlayan ilk insan türü olarak karşımıza çıkar. (Ateşin bulunması 600 bin yıl öncesine dayansa da, öncesinde de kullanılıyordu). Alet yapımında geliştiler, nitekim el baltasını bile buldular. Kafatası boşluğu alçak, kemikler iri, kaş kemikleri yüksek, alın çökük, burun-çene-damak geniştir, dişleri iridir. 20-30 yıl yaşayabildikleri bilinir. Etçil ve otçul olup daha çok et yiyorlardı; avlanma ikinci planda olup avcıların avından artakalan çürümemiş-taze et/leş onlar için tatminkar bir yiyecekti. Bazıları ölülerinin beyinlerini düzenli bir şekilde çıkarıp yiyorlardı. Ölülerini gömmüyorlardı. H. erektus’lar daha sonra H. neandertalensis ve H. sapiens’i oluşturdu. Erektusların fosil kalıntıları birçok yerde bulunmuştur.^[192]

Not: Yiyeceği ateşte pişirip yemek, beynin daha çok gelişmesine sebep olmuştur. Ateşin insanlar tarafından “bilinçli” kullanılması ~500 bin yıl öncesine dayanır.^[195]

___________________
^[192] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo erectus”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-erectus> Erişim: 13 Mart 2019; Wikipedia Contributes, “Homo erectus”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_erectus>; Wikipedia Autoren, “Homo erectus”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Homo_erectus>; Wikipedia Katılımcıları, “Homo erectus”, Vikipedi, Özgür Ansiklopedi, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Homo_erectus>; ve bk. dipnot 182; Erişimler: 21 Eylül 2011 ve 22 Kasım 2017. Dennis O’Neil, “Homo erectus”, Palomar College, (ty.), <https://www2.palomar.edu/anthro/homo/homo_2.htm>; Richard Gray, “Were early humans the HYENAS of prehistoric Africa? Our ancestors may have been scavengers, study reveals”, Daily Mail: Mail Online, 6 Mart 2015, <https://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2980900/Were-early-humans-HYENAS-prehistoric-Africa-ancestors-scavengers-study-reveals.html> Erişimler: 23 Kasım 2017. (ve bk. dipnot 50). (“600 bin” tarihi için bu sitedeki yazıma bk. Konu 124).
^[193] Figür 97 vd.: Wikimedia Commons contributors, “File:Turkana Boy.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Turkana_Boy.jpg>; Wikipedia Contributes, “Turkana Boy”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Turkana_Boy> Erişimler: 23 Kasım 2017; -orijinali için bk.- Wikimedia Commons contributors, “File:Homo Erectus Turkana.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_Erectus_Turkana.jpg> Erişim: 12 Mart 2019; Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “KNM-WT 15000”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/knm-wt-15000>; Ayrıca (ek olarak) bk. Thomas R. Holtz Jr., “GEOL 204 Dinosaurs, Early Humans, Ancestors & Evolution: The Fossil Record of Vanished Worlds of the Prehistoric Past – Spring Semester 2018 – Last Man Standing: The Rise of Homo sapiens”, University of Maryland Department of Geology, SGT: 18 Nisan 2018, <https://www.geol.umd.edu/~tholtz/G204/lectures/204sapiens.html> Erişimler: 24 Kasım 2017.
^[194] Figür 98: Wikimedia Commons contributors, “File:Homo erectus.JPG”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_erectus.JPG> Erişim: 12 Mart 2019.
^[195] Kazancı, ags.

Boyları ortalama 1,9 metre olarak -günümüz insanına göre- uzundu; daha çok Afrika’da yaşadılar; beyin hacmi 700-850 cm³ arasındaydı; ergasterler ve erektuslar Afrika’dan Avrupa ve Asya’ya yayılmışlardır; ergaster, erectus’un atasıdır.^[189]

___________________
^[189] Wikipedia Contributes, “Homo ergaster”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_ergaster>; Wikipedia Autoren, “Homo ergaster”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Homo_ergaster>; ve bk. dipnot 182; Erişimler: 20 Eylül 2011 ve 21 Kasım 2017. (ve bk. dipnot 50).
^[190] Figür 95 vd.: Fran Dorey, Beth Blaxland, “Homo ergaster”, Australian Museum, SGT: 11 Kasım 2018, <https://australianmuseum.net.au/learn/science/human-evolution/homo-ergaster/> ve <https://australianmuseum.net.au/learn/science/human-evolution/homo-ergaster/#gallery-thumbnail-1> Erişim: 21 Kasım 2017; -sağ alt- Wikimedia Commons contributors, “File:Homo erectus KNM ER 3733.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_erectus_KNM_ER_3733.jpg> ve Wikipedia Contributes, “KNM ER 3733”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/KNM_ER_3733> Erişimler: 12 Mart 2019; Ayrıca (ek olarak) bk. Wikimedia Commons contributors, “File:Homo ergaster.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_ergaster.jpg> Erişim: 21 Kasım 2017.
^[191] Figür 96 vd.: (a) Exploring-Africa, <https://exploring-africa.blogspot.com/2012/11/so-whats-deal-with-neanderthal-their.html>; (b) Earth-Chronicles, <http://earth-chronicles.ru/news/2013-07-25-47579> Erişimler: 21 Kasım 2017; Alamy, <https://www.alamy.com/stock-photo-the-spitzer-hall-of-human-origins-in-the-american-museum-of-natural-55828244.html> Erişim: 12 Mart 2019.

Homo habilis (2,4-1,4 milyon yıl öncesi arası): (87. konunun devamı olarak / devamında) Bu sürecin devamında gelişmeye devam eden insansılar, ~2,4/2 milyon yıl önce “alet kullanma” becerisine sahip yetenekli insanı “Homo habilis”i oluşturdu. Habilis türü, homo yani insan adını almaya hak kazanıyordu ve nihayet  “İnsan türü” ilk insan türü olan Habilis’le başlamıştı. Habilis tamamen iki ayak üzerinde durabilme özelliğini kazandığı için o, ilk insan türüdür. (Homo = İnsan demektir ve İnsan cinsini ifade eder; habilis = bir insan türü ismidir.) Yüzü basıklaşma yönünde eğilim gösterdi. Fosil kalıntıları yanında taştan aletler bulundu. Taramalı elektronik mikroskop analizi neticesinde bu aletlerin bilinçli bir şekilde yapıldığı anlaşıldı. Daha çok leş yiyicilerdi. Silahları savunmada kullanıyorlardı. Kısa boylu ve uzun kolluydu. 1,0-1,5 metre boyları, 30-55 kilo ağırlıkları, ortalama 510-660 cm³ beyin hacimleri vardı. Doğu ve güney Afrika’da yaşadılar. Yaklaşık -çoğunlukla- 2,3-1,7 milyon yıl önce yaşadılar. Ayak iskeletlerindeki enlemesine ve boylamasına olan kavis, dik durduklarının en iyi kanıtıdır. Bacak kasları güçlü olduğundan onlar günümüz insanından daha güçlüydüler. Büyük azı dişleri küçüldüğünden, damak uzunluğunun azalma ve yüzlerinin kısalma eğilimine girmeye başladığı bilinmektedir. Etçil ve otçul idiler. Habilis türü, kendisinden uzun boylu Homo ergaster’in atasıdır. Habilis’in fosil örnekleri çok vardır. Mesala; Kenya ve Tanzanya’da bulunan fosiller.^[182][183]

Not: Alet yapabilme beynin sol tarafıyla ilişkilidir. Konuşma özelliği de bu bölümle ilişkilidir. Alet yapabilen homo insanının sol beyni gelişti: Bu sayede konuşma özelliği de oluşmuş oldu ve konuştu. İnsan türüne giden yol kısaca şu şekilde gerçekleşti. Afrika’da bazı yerlerde ormanların kuraklaşma ile yok olması sonucunda buralardaki ağaçlarda yaşayan insansılar karaya zorunlu olarak indiler. Kuraklaşmanın olmadığı yerlerdeki ağaçlarda yaşayan insansılar ağaçlardan inmeyerek goril, orangutan vb.ye dönüştü, inenler ise şimdi anlatacağım şekilde insana dönüştü. Ağaçtayken diğer avcı canlı türlerinden korunabilirken, karaya indiklerinde savunmasız kaldılar ve avcılara yem olmaya başladılar. Düz arazide 4 ayak üzerinde durmak, avcıyı görme açısından dezavantajdı. Bunu engelleyebilmek ve avcıyı görebilip daha erken kaçmak için ön ayaklarını havaya kaldırıp etrafta avcı var mı diye bakmaya başladılar. Bu sayede onlardan korunmayı başarabildiler. Bu durum onlara “dik durabilmeyi” öğretti. Dik durabilme sonucunda ön ayaklar/eller artık serbest kalmıştı. Ve bunlarla yerdeki taşı vb.yi alıp avcıya atmaya başladılar. Artık ön ayaklar, ellere dönüşmeye başlamıştı. Bununla beraber; taşı yontma, sopa yapma gibi “alet yapmaya” da başladılar. Alet yapınca beyinleri de gelişti. Çünkü alet yapımı sol beyni geliştirir: Çünkü sol beyin matematik/analitik ile ilgilidir. İnsanda konuşma özelliği de sol beyin tarafından gerçekleştirilir. Habilis’in alet yapmayla artık gelişen sol beyni, onun artık konuşmasını da sağladı. İlk başlarda tabiat seslerini taklit etti sonrasında kendi aralarında ilkel türden konuşmaya başladılar. Bu süreçlerle beraber devamında -bu yaptıkları sayesinde ve bunları geliştirerek, ayrıca yemeği pişirerek; yemek de çiğneme ve sindirme için harcanan enerjiyi düşürdü, kalan enerjiyi beyin kullandı böylelikle- beyin hacmi ve zekasını giderek geliştirdi ve günümüz insanına kadar gelindi.^[188]

___________________
^[182] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Homo habilis”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-habilis> Erişim: 13 Mart 2019; Wikipedia Contributes, “Homo”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo>; Wikipedia Autoren, “Homo”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Homo>; Wikipedia Katılımcıları, “Homo”, Vikipedi, Özgür Ansiklopedi, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Homo> Erişimler: 18 Eylül 2011 ve 17 Kasım 2017.
^[183] Wikipedia Contributes, “Homo habilis”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_habilis>; Wikipedia Autoren, “Homo habilis”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Homo_habilis>; Colaboradores de Wikipedia, “Homo habilis”, Wikipedia, La enciclopedia libre, <https://es.wikipedia.org/wiki/Homo_habilis>; Contributori di Wikipedia, “Homo habilis”, Wikipedia, L’enciclopedia libera, <https://it.wikipedia.org/wiki/Homo_habilis>; Wikipedia-bijdragers, “Homo habilis”, Wikipedia, de vrije encyclopedie, <https://nl.wikipedia.org/wiki/Homo_habilis>; Contributeurs de Wikipédia, “Homo habilis”, Wikipédia, l’encyclopédie libre, <https://fr.wikipedia.org/wiki/Homo_habilis>; Wikipedia Katılımcıları, “Homo habilis”, Vikipedi, Özgür Ansiklopedi, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Homo_habilis> Erişimler: 19 Eylül 2011 ve 18 Kasım 2017. (ve bk. dipnot 50).
^[184] Figür 91: Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “KNM-ER 1813”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 30 Mart 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/knm-er-1813> Erişim: 19 Kasım 2017.
^[185] Figür 92 vd.: Wikimedia Commons contributors, “File:OH 24 replica 02.JPG”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:OH_24_replica_02.JPG>; “File:OH 24 replica 01.JPG”, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:OH_24_replica_01.JPG>; Wikipedia Contributes, “OH 24”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/OH_24> Erişimler: 19 Kasım 2017; Colaboradores de Wikipedia, “OH 24”, Wikipedia, La enciclopedia libre, <https://es.wikipedia.org/wiki/OH_24> Erişim: 11 Mart 2019; Fran Dorey, “Homo habilis”, Australian Museum, SGT: 19 Kasım 2018, <https://australianmuseum.net.au/learn/science/human-evolution/homo-habilis/>; Ayrıca (ek olarak) bk. Tripadvisor TR, <https://www.tripadvisor.com.tr/Attraction_Review-g293748-d317788-Reviews-National_Museum-Dar_es_Salaam_Dar_Es_Salaam_Region.html> Erişimler: 19 Kasım 2017.
^[186] Figür 93a-c vd.: (a) Astrosurf, <http://www.astrosurf.com/luxorion/Bio/homo-habilis-reconstruction3..jpg> veya Grumbles From an Old Grouch, <http://grumblesfromanoldgrouch.com/wp-content/uploads/2012/01/Homo-habilis.jpg> Erişimler: 20 Nisan 2019 veya (b, c) Highiqforum, <https://www.highiqforum.com/threads/homo-naledi.1118/> Erişim: 20 Kasım 2017 (b ve c’yi buradan almıştım ama link iptal olmuş, aynılarını aradım ama bulamadım); Şu üçüne de bk. Monipol, <http://monipol.de/photo/hominiden-evolution.html>; Pinterest, <https://tr.pinterest.com/pin/505529126906307012/> ve <https://tr.pinterest.com/pin/505529126906306979/> Erişimler: 20 Nisan 2019; Ayrıca (ek olarak) şu ikisine bk. Scientificlib, <http://www.scientificlib.com/en/Biology/Anthropology/HomoHabilis.html> ve <http://www.scientificlib.com/en/Biology/Anthropology/AnthropologyImages0001.html> Erişimler: 20 Kasım 2017.
^[187] Figür 94 vd.: Wikimedia Commons contributors, “File:Homo habilis.JPG”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Homo_habilis.JPG>; Ayrıca (ek olarak) bk. Landschaftsverband Westfalen-Lippe (LWL) Museum für Archäologie, <https://www.lwl.org/pressemitteilungen/nr_mitteilung.php?urlID=17067> Erişimler: 20 Kasım 2017.
^[188] Erksin Güleç, “Beynin Evrimi”, Bilim ve Ütopya Dergisi, Sayı: 84, Bilimsel Yayıncılık, İstanbul, Haziran 2001, s. 30-33; Celal Şengör, “Din, Bilim ve Darwin”, [TV Programı], Siyaset Meydanı, Show TV, 19 Mart 2009, <https://youtu.be/zALMPfp0C6I> Erişim: 27 Temmuz 2011, (Şengör’ün açıklamalarını izleyiniz); Hüseyin Türk, “Beyin Evrimi Işığında Dilin Kökeni”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi – DTCF Dergisi, Cilt: 38, Sayı: 1.2, 1998,  <http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/26/1613/17373.pdf> s. 527-549 (tamamını okuyunuz); Serap Yıldırım, Şenol Dane, “Serebral Lateralizasyon ve El Tercihi”, EAJM: The Eurasian Journal of Medicine, Formerly Atatürk Üniversitesi Tıp Dergisi, Cilt: 39, Sayı: 1, Nisan 2007, <http://www.eajm.org/sayilar/171/buyuk/pdf_EAJM_177.pdf> s. 45-48; Erişimler: 11 Haziran 2018; Bu sitedeki yazımdaki 101. Konu’ya da bk.; (Paragraftaki son cümledeki ara söz hekim Mehmet Öz’ün TV’de söylediğidir, 2017).

5-3 milyon yıl önce İnsan türünü oluşturmaya giden yol “iki ayak üzerinde dik durabilme özelliği” ile başlamıştır. Bu süreçteki insansılarda küçük beyin ve iri yüz ortak özelliklerdir. Beyin hacimleri yaklaşık 300-600 cm³ arasındadır. (1000 cm³ = 1 Litre = 1 Kilo) Erkekleri kadınlardan daha geniştir. Büyük azı dişleri vardır. Afrika’da birçok fosil kalıntısı bulunmuştur. Mesala; 1978’de Tanzanya’da “Laetoli” adını verdikleri insansı fosil, yine 1974’te araştırmacılar Etiyopya’da 3,2 milyon yıllık buldukları insansı fosile “Lucy” adını vermişlerdir. Lucy uzun kollara sahipti ve dik yürüyebiliyordu. 1998’de ise Johannesburg’da bütün bir iskelete ulaştılar. Yaklaşık 275 iskelet üzerinde yapılan araştırmalar sonucu bu insansıların (Australopithecus’ların) 17-18 yaşına kadar yaşayabildiği tespit edilmiştir. Boyları 1,1-1,5 metre arasında -günümüz ortalama insan uzunluğuna göre- ufaktı.^[178]

Not: Ara form tanımı; aslında tarih sahnesinde yaşamış bütün türler birer ara formdur. Çünkü; kendisi bir türün evrimleşmesiyle oluşmuştur, kendisinden de başka bir tür evrimleşmiştir. Ara form derken; balık yüzgeçli, kertenkele kafalı, kelebek kanatlı, baykuş gözlü, 8 göz 3 bacak vb. kavramları beklememeliyiz.

Australopithecus anamensis, 4,2-3,9 myöa, Doğu Afrika (Kenya, Etiyopya); Australopithecus afarensis, 3,85-2,95 myöa, Doğu Afrika (Kenya, Etiyopya, Tanzanya); Australopithecus africanus, 3,3-2,1 myöa, Afrika’nın güneyi (Güney Afrika); Australopithecus garhi, 2,5 myö, Doğu Afrika (Etiyopya); Australopithecus sediba, 1,98 myö, Afrika’nın güneyi (Güney Afrika).^[178.1]

Not: Doğu Afrika’da insansılara gidecek olan türler ağaçların az olduğu yerlerde yiyecek aramak için toprağa indiklerinde etraflarındaki avcılara yem olmamak adına 2 ayak üzerinde durup etrafa -avcılara- bakma eğilimine girdiler. Bu sayede 2 ayak üzerinde durabilme kabiliyetleri de gelişti.^[179]

___________________
^[178] Wikipedia Contributes, “Australopithecus”, Wikipedia, The Free Encyclopedia, <https://en.wikipedia.org/wiki/Australopithecus>; “Laetoli”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Laetoli>; “Lucy (Australopithecus)”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Lucy_(Australopithecus)>; “Australopithecus afarensis”, <https://en.wikipedia.org/wiki/Australopithecus_afarensis>; Wikipedia Autoren, “Australopithecus”, Wikipedia, Die freie Enzyklopädie, <https://de.wikipedia.org/wiki/Australopithecus>; “Laetoli”, <https://de.wikipedia.org/wiki/Laetoli>; “Lucy”, <https://de.wikipedia.org/wiki/Lucy>; “Australopithecus afarensis”, <https://de.wikipedia.org/wiki/Australopithecus_afarensis>; Wikipedia Katılımcıları, “Australopithecus”, Vikipedi, Özgür Ansiklopedi, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Australopithecus>; “Lucy (fosil)”, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Lucy_(fosil)>; “Australopithecus afarensis”, <https://tr.wikipedia.org/wiki/Australopithecus_afarensis>; Erişimler: 16, 17 Eylül 2011 ve 14, 15 Kasım 2017. (ve bk. dipnot 50).
^[178.1] Smithsonian’s Human Origins Staff (yy.), “Australopithecus anamensis”, Smithsonian Institution’s National Museum of Natural History: Human Origins, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-anamensis>; “Australopithecus afarensis”, SGT: 18 Şubat 2016, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-afarensis>; “Australopithecus africanus”, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-africanus>; “Australopithecus garhi”, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-garhi>; “Australopithecus sediba”, SGT: 24 Ağustos 2018, <http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-sediba>; Erişimler: 13 Mart 2019.
^[179] “Mankind Rising”, agb. ve bk. bu sayfadaki 88. konudaki son paragraf veya 188. dipnot.
^[180] Figür 89 vd.: Wikimedia Commons contributors, “File:A.afarensis.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A.afarensis.jpg>; Ayrıca (ek olarak) A. afarensis görselleri için bk. Alamy, <https://www.alamy.com/stock-photo/afarensis.html> (sitenin bu sayfasını tavsiye ediyorum); Erişimler: 16 Kasım 2017.
^[181] Figür 90 vd.: Wikimedia Commons contributors, “File:Lucy Mexico.jpg”, Wikimedia Commons, the free media repository, <https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lucy_Mexico.jpg>; orijinali için bk. The National Museum of Ethiopia in Addis Ababa, Independent Travellers, <https://independent-travellers.com/ethiopia/addis_ababa/national_museum/> (bu siteyi tavsiye ediyorum) veya <https://independent-travellers.com/ethiopia/addis_ababa/national_museum/70.php>; Ayrıca (ek olarak) bk. Scott W. Simpson, “Australopithecus afarensis and Human Evolution”, Research TOC Frontiers, 2002, <http://wps.prenhall.com/wps/media/objects/12330/12626747/myanthropologylibrary/PDF/NDS_108_Simpson_117.pdf> Erişimler: 16 Kasım 2017.